Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας δεν είναι απλώς μια ημερολογιακή επέτειος. Είναι μια ετήσια υπενθύμιση ότι η ισότητα των φύλων παραμένει, το 2026, ανολοκλήρωτη υπόθεση για τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού της γης.
Σύμφωνα με στοιχεία του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ, με τον τρέχοντα ρυθμό προόδου, η παγκόσμια ισότητα των φύλων δεν αναμένεται να επιτευχθεί πριν από τα μέσα του επόμενου αιώνα. Το μισθολογικό χάσμα μεταξύ ανδρών και γυναικών παραμένει σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες. Η εκπροσώπηση των γυναικών σε θέσεις πολιτικής και οικονομικής εξουσίας εξακολουθεί να υστερεί δραματικά. Η έμφυλη βία αποτελεί μία από τις πιο διαδεδομένες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων παγκοσμίως.
Η πατριαρχία δεν κατοικεί μόνο στους νόμους
Ακόμα και στις χώρες του λεγόμενου δυτικού κόσμου, όπου η τυπική ισότητα κατοχυρώνεται συνταγματικά, η καταπίεση δεν εξαφανίστηκε. Απλώς άλλαξε μορφή. Οι γυναίκες αξιολογούνται καθημερινά βάσει της εμφάνισής τους σε βαθμό, που δεν αντιμετωπίζουν οι άνδρες. Στον χώρο εργασίας, μια γυναίκα που εκφράζει άποψη με αυτοπεποίθηση χαρακτηρίζεται συχνά «δύσκολη» ή «επιθετική», ενώ ο αντίστοιχος άνδρας θεωρείται ηγετικός. Η μητρότητα εξακολουθεί να λειτουργεί ως ανασταλτικός παράγοντας στην επαγγελματική εξέλιξη, ενώ η πατρότητα δεν συνεπάγεται αντίστοιχο κόστος.
Αυτές οι ανισότητες δεν είναι τυχαίες. Είναι το αποτέλεσμα αιώνων συστηματικής διαμόρφωσης κοινωνικών προτύπων, που όρισαν τη γυναίκα ως δευτερεύουσα παρουσία, ως αντικείμενο αξιολόγησης, ως υπηρέτρια ρόλων, που της ανατέθηκαν χωρίς τη συγκατάθεσή της. Η θρησκεία, η εκπαίδευση, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και η διαφήμιση λειτούργησαν για δεκαετίες ως μηχανισμοί αναπαραγωγής αυτών των προτύπων, διαμορφώνοντας ταυτόχρονα τον τρόπο, που η κοινωνία βλέπει τις γυναίκες και τον τρόπο, που οι γυναίκες βλέπουν τον εαυτό τους.
Όταν οι γυναίκες στρέφονται εναντίον γυναικών
Ένα από τα πιο σύνθετα και επώδυνα φαινόμενα αυτής της πραγματικότητας είναι η λεγόμενη εσωτερικευμένη μισογυνία, δηλαδή η τάση γυναικών να αναπαράγουν οι ίδιες τα πρότυπα, που τις καταπιέζουν και να τα στρέφουν εναντίον άλλων γυναικών. Είναι το φαινόμενο κατά το οποίο γυναίκες κρίνουν σκληρά τις επιλογές άλλων γυναικών, είτε αυτές αφορούν την εμφάνιση, είτε την επαγγελματική πορεία, είτε τον τρόπο, που ασκούν τη μητρότητα. Είναι η γυναίκα που αποθαρρύνει μια νεότερη συνάδελφο, αντί να την υποστηρίξει. Είναι η κοινωνική πίεση, που ασκείται συχνά από γυναίκες σε γυναίκες, για συμμόρφωση με παραδοσιακούς ρόλους.
Αυτή η συμπεριφορά δεν είναι προϊόν κακής πρόθεσης. Είναι προϊόν αιώνων κοινωνικής διαπαιδαγώγησης, που δίδαξε στις γυναίκες να ανταγωνίζονται μεταξύ τους για τους λίγους πόρους και τη λίγη αναγνώριση, που ένα πατριαρχικό σύστημα τους επέτρεπε. Η αναγνώριση αυτού του μηχανισμού είναι προϋπόθεση για να αρχίσει να αποδομείται.
Ιράν: η πιο ακραία έκφραση μιας παγκόσμιας πραγματικότητας
Πουθενά, ωστόσο, η καταπίεση δεν είναι πιο οξεία και πιο ορατή από ό,τι στο Ιράν. Το 2022, ο θάνατος της Μαχσά Αμινί, μιας 22χρονης Κούρδισσας που πέθανε έπειτα από σύλληψή της από την «αστυνομία ηθών», επειδή φορούσε «ακατάλληλα» τη μαντίλα της, πυροδότησε ένα από τα μεγαλύτερα κινήματα διαμαρτυρίας στη σύγχρονη ιστορία της χώρας. Το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» αντήχησε στους δρόμους δεκάδων ιρανικών πόλεων και σε ολόκληρο τον κόσμο.
Η απάντηση του καθεστώτος ήταν άμεση και βίαιη. Εκατοντάδες διαδηλωτές σκοτώθηκαν, χιλιάδες συνελήφθησαν. Τεκμηριωμένες καταγγελίες για βιασμούς και βασανιστήρια σε κρατητήρια κατέθεσαν διεθνείς οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μεταξύ των οποίων η Διεθνής Αμνηστία και η Human Rights Watch. Νέες γυναίκες, “εμφανώς“, εκτελέστηκαν. Άλλες, “απλώς“, εξαφανίστηκαν.
Σήμερα, οι γυναίκες στο Ιράν** εξακολουθούν να ζουν υπό ένα από τα πιο καταπιεστικά νομικά πλαίσια στον κόσμο. Η υποχρεωτική χρήση μαντίλας επιβάλλεται με ποινικές κυρώσεις. Ο νόμος περί κηδεμονίας περιορίζει την αυτονομία των γυναικών σε κρίσιμες αποφάσεις της ζωής τους. Η μαρτυρία μιας γυναίκας ενώπιον δικαστηρίου ισοδυναμεί νομικά με τη μισή αξία της μαρτυρίας ενός άνδρα.
Η 8η Μαρτίου ως αφετηρία, όχι ως τέρμα
Η σημερινή ημέρα δεν αρκεί από μόνη της. Αρκεί μόνο ως αφετηρία, ως ευκαιρία να αναγνωρίσουμε ότι η καταπίεση των γυναικών δεν είναι μακρινό πρόβλημα άλλων χωρών, αλλά μια πραγματικότητα που εκφράζεται με διαφορετική ένταση παντού, από τα δικαστήρια της Τεχεράνης ως τις αίθουσες συνεδριάσεων της Ευρώπης και τα κοινωνικά δίκτυα ολόκληρου του κόσμου. Η ελευθερία δεν είναι ζήτημα γεωγραφίας, και η σιωπή απέναντι στην καταπίεση αποτελεί, με τον τρόπο της, μια μορφή συνενοχής.
*Αυτό το άρθρο αφιερώνεται σε κάθε γυναίκα που αγωνίστηκε, που φυλακίστηκε, που χτυπήθηκε, που σκοτώθηκε, επειδή τόλμησε να διεκδικήσει αυτό, που δεν έπρεπε ποτέ να χρειαστεί να διεκδικήσει. Την αξιοπρέπειά της.
** Το παραπάνω άρθρο δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για την επίθεση στο Ιράν. Κανένας πόλεμος δεν ξεκίνησε ποτέ από “καλές προθέσεις”. Όσοι επικαλούνται την καταπίεση των γυναικών σε θεοκρατικά καθεστώτα για να δικαιολογήσουν βομβαρδισμούς και στρατιωτικές επεμβάσεις δεν ενδιαφέρονται για καμία γυναίκα. Τις χρησιμοποιούν ως πρόσχημα. Η ιστορία είναι αμείλικτη: σε κάθε χώρα που «ελευθερώθηκε» με παρόμοια επιχειρήματα για το “καλό του λαού της”, στη συνέχεια ο λαός βρέθηκε κάτω από τα ερείπια κυριολεκτικά και μεταφορικά και βίωσε ακόμη πιο άθλιες συνθήκες. Οι πόλεμοι δεν γεννιούνται από ιδανικά. Γεννιούνται από συμφέροντα. Και τα θύματά τους είναι πάντα οι λαοί.