Χριστίνα Λιναρδάκη | Δυναμική ανήσυχη και πολυπράγμων

Η Χριστίνα Λιναρδάκη είναι μια δυναμική ανήσυχη και πολυπράγμων γυναίκα που εδώ και πολλά χρόνια ασχολείται συστηματικά με την προβολή της ποίησης τόσο μέσα από το site: stigmalogou.gr του οποίου είναι δημιουργός και αρχισυντάκτρια όσο και με άρθρα της σε ψηφιακά και έντυπα λογοτεχνικά περιοδικά αλλά και με μεταφράσεις της.

Η ίδια έχει εκδώσει το 2024 την μονοθεματική συλλογή ποιημάτων με τίτλο «ΣΚΠ» (Σκλήρυνση κατά πλάκας από την οποία πάσχει). Μετά την κυκλοφορία της συλλογής της δημιούργησε στο Στίγμα Λόγου την ενότητα disability όπου δημοσιεύει ποιήματα και κείμενα δημιουργών που έχουν κάποια αναπηρία ή νόσο, δίνοντας έτσι βήμα, φωνή και ορατότητα σε όλους αυτούς τους ανθρώπους και προτείνοντας έναν νέο ποιητικό λόγο. Η Χριστίνα όμως, δεν σταμάτησε εδώ. Προχώρησε στην δημιουργία της πρώτης ανθολογίας με ποίηση της αναπηρίας με τίτλο «Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα» από τις εκδόσεις Μετρονόμος.

Η Ανθολογία θα παρουσιαστεί στην Θεσσαλονίκη το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου στις 12:00μ, στο βιβλιοπωλείο Ιανός, Αριστοτέλους 7.

Με αφορμή αυτήν την παρουσίαση είχα την χαρά να πάρω μια σύντομη συνέντευξη από την Χριστίνα όπου συνομιλήσαμε για αυτή την σημαντική και πρωτοπόρα δραστηριότητά της, για τα ελληνικά δεδομένα, η οποία ευχόμαστε ολόψυχα να βρει πολλούς αναγνώστες για τους λόγους που η ίδια αναλύει χαρακτηριστικά στην συνέντευξη που ακολουθεί

Χριστίνα Λιναρδάκη | Συνέντευξη στη Μαρία Ψωμά-Πετρίδου

• Χριστίνα, πώς προέκυψε η ανθολογία ποιημάτων «Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα»;

Κατ’ αρχάς, Μαρία, σε ευχαριστώ πολύ για την ευκαιρία αυτής της συνέντευξης. Μετά την έκδοση της ποιητικής μου συλλογής ΣΚΠ (αρχικά της Σκλήρυνσης Κατά Πλάκας από την οποία πάσχω) το 2024, συνειδητοποίησα ότι αγγίχτηκε ένας νέος τομέας για τα ελληνικά γράμματα ο οποίος συνδέεται με, την εδραιωμένη και αποδεκτή στο εξωτερικό, ποίηση της αναπηρίας. Ψάχνοντας, έμαθα ότι είχε προηγηθεί αντίστοιχη συλλογή της Γαρουφαλιάς Στέτου ενώ, λίγους μόλις μήνες αργότερα από τη δική μου, κυκλοφόρησε μία ακόμη αντίστοιχη συλλογή του Μανώλη Νανούρη. Άρχισε λοιπόν να διαφαίνεται ένα σώμα ποιημάτων που ειδολογικά ανήκε στο συγκεκριμένο είδος ποίησης, το οποίο είναι πολύ σημαντικό για τα γράμματα αλλά και για τον κόσμο γενικά, γιατί επιτρέπει την ανάδειξη και τη στηλίτευση των αναπηροποιητικών τρόπων με τους οποίους κοιτάζει η κοινωνία. Υψώνει, με άλλα λόγια, έναν καθρέφτη μπροστά από όλους μας ο οποίος δείχνει ξεκάθαρα ότι ανάπηρος δεν είσαι, γίνεσαι – δεν είναι η βλάβη που καθορίζει την αναπηρία, αλλά η κοινωνική κατασκευή γύρω της: ένα σύνολο δηλαδή πολιτιστικών, ιατρικών και κοινωνικών αφηγήσεων που την προσδιορίζουν.

• Όσες και όσοι συμμετέχουν προϋπήρχαν στον χώρο της ποίησης ή σε κάποια άτομα έδωσες εσύ την ευκαιρία έκφρασης για πρώτη φορά;

Υπάρχει μια πληθώρα ποιητών που μιλούσαν ανοιχτά για την περιπέτεια της υγείας τους ή την αναπηρία τους, όμως έγραφαν γι’ αυτά μόνο σποραδικά στις συλλογές τους. Η συγκεντρωτική δημοσίευση μιας επιλογής των σχετικών ποιημάτων τους ήταν ένα έργο που έπρεπε να γίνει – για πολλούς λόγους. Και πραγματοποιήθηκε με τη στήριξη των εκδόσεων Μετρονόμος. Απ’ όσους συμμετέχουν, νομίζω μόνο η Αμέλια δεν είχε εκδώσει προηγούμενη ποιητική συλλογή. Να σημειώσω ότι οι ποιητές και οι ποιήτριες που συμμετέχουν στην ανθολογία είναι ορισμένοι μόνο από όσους έζησαν και ζουν τέτοιου είδους περιπέτειες υγείας – η ανθολογία δηλαδή είναι ενδεικτική και σε καμία περίπτωση εξαντλητική.

• Πώς βοηθάει η συγγραφή τις πάσχουσες και τους πάσχοντες και σε τι θα βοηθήσει τις αναγνώστριες και τους αναγνώστες η ανθολογία;

Κατ’ αρχάς, το να γράψει κάποιος για κάτι που τον αφορά άμεσα είναι λυτρωτικό από πολλές απόψεις. Πέραν όμως της παραμυθητικής επίδρασης που ασκεί η συγγραφή στον πάσχοντα ή τον ανάπηρο, του επιτρέπει να επιστρέψει στην κοινωνία το αναπηροποιητικό βλέμμα που εκείνη του ρίχνει, και να μιλήσει ο ίδιος για τον εαυτό του – με τους δικούς του όρους, ανασκευάζοντας ουσιαστικά την ταυτότητά του. Πρόκειται για μια ταυτότητα που του αφαιρούν το γεμάτο προκαταλήψεις και στερεοτυπικές αντιλήψεις συλλογικό βλέμμα και η ιατρικοποίηση την οποία υφίσταται σε καθημερινή βάση. Ενδεικτικά αναφέρω ότι είναι εντελώς άδικο οι αποφάσεις για τους πάσχοντες και τους αναπήρους να λαμβάνονται από ανθρώπους που δεν είναι ούτε πάσχοντες ούτε ανάπηροι οι ίδιοι…

Όσον αφορά την πρόσληψη της ποίησης από τους αναγνώστες τώρα, τα οφέλη είναι πολλαπλά. Μια τέτοια ανθολογία επιτρέπει την εξοικείωση με καταστάσεις υγείας που συνήθως περιβάλλονται από σιωπή: λέμε π.χ. ότι ο τάδε ή η δείνα είναι επιζήσαντες καρκίνου – τι σημαίνει όμως αυτό; Τι σημαίνει για το σώμα ή την ψυχή σου το να παλεύεις μια τέτοια φρικτή αρρώστια ή μια αναπηρία; Μπορεί άραγε κάποιος να φανταστεί ότι ένα σώμα, που είναι καθηλωμένο σε αναπηρικό αμαξίδιο, νιώθει διαρκώς πόνο; Οι εμπειρίες των πασχόντων και των αναπήρων που αποκαλύπτονται μέσα από την ποίηση, όπως και μέσα από άλλες μορφές τέχνης, έρχονται να γεμίσουν αυτά τα κενά κατανόησης του μέσου ανθρώπου και να διεγείρουν την ενσυναίσθησή του. Η ποίηση λοιπόν της νόσου και της αναπηρίας δημιουργεί κατωφλιακούς χώρους μέσα στους οποίους καθίσταται εφικτή η συνάντηση πάσχοντα/αναπήρου και αναγνώστη. Και είναι μια συνάντηση πραγματικά πρωτοφανής, κυρίως επειδή όλοι όσοι αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας συνήθως δεν εκτίθενται στο δημόσιο βλέμμα.

• Πιστεύεις ότι οι άνθρωποι με χρόνια νοσήματα και αναπηρίες είναι αόρατοι στην χώρα μας;

Όχι μόνο στη χώρα μας αλλά και σε όποια χώρα δεν διαθέτει δημόσιο χώρο που να τους επιτρέπει να κυκλοφορήσουν. Προς ώρας δεν υπάρχουν οι κατάλληλες δομές, αλλά – για να πούμε την αλήθεια – δεν είναι μόνο αυτό. Οποιαδήποτε σώμα δεν συμμορφώνεται με την ιδέα που έχουμε για το κανονικό σώμα, μόλις εκτίθεται στο συλλογικό βλέμμα, γίνεται πόλος ταυτόχρονα έλξης και αποστροφής του. Θέλω να πω ότι δεν έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε π.χ. ανθρώπους σε αναπηρικά αμαξίδια ή ανθρώπους χωρίς μαλλιά λόγω χημειοθεραπείας και, μόλις εμφανιστούν, γίνονται θέαμα επειδή ακριβώς εμφανίζονται σπάνια. Το βλέμμα βέβαια που τους αντιμετωπίζει σαν θέαμα δεν είναι μόνο επίμονο, είναι επίσης ταξινομητικό, ερμηνευτικό και ιεραρχικό, δηλαδή κανονικό πεδίο εξουσίας που χαρτογραφεί έναν ηθικό πρωτίστως χώρο. Συγχρόνως, όσοι αντικρίζουν τέτοιους ανθρώπους δεν θέλουν στην πραγματικότητα να τους δουν, επειδή αποτελούν υπενθύμιση της ευαλωτότητάς τους ή ίσως και επειδή φοβούνται μήπως, αν τους κοιτάξουν, κολλήσουν τη νόσο ή την αναπηρία – κι έτσι αποστρέφουν τα μάτια.

• Είναι λεπτή η διαχωριστική γραμμή από την ουσιαστική κατανόηση των σωμάτων που νοσούν στον οίκτο;

Δεν υπάρχει λεπτή γραμμή, υπάρχει ολόκληρη νοηματική τάφρος. Ο οίκτος μοιάζει κάτι καλό και χριστιανικό αλλά στην πραγματικότητα είναι ιεραρχικό συναίσθημα αφού εμπεριέχει κι ένα ορισμένο είδος περιφρόνησης: αντικείμενό του είναι πάντα ένα δυστυχισμένο θύμα, στη θέση του οποίου δεν θέλει κανείς να βρίσκεται και το οποίο αποκαλύπτει πάντα την καλοτυχία του φιλανθρώπου. Η φιλανθρωπία συντηρεί την αίσθηση της υπαρξιακής ασφάλειας σε βάρος του ελεόμενου, που έτσι υποβιβάζεται σε υποκείμενο δυστυχίας. Αντίθετα, η κατανόηση δείχνει το δρόμο προς την ουσιαστική συμπερίληψη, προς έναν κόσμο όπου όλα τα σώματα, σε όλη την εντυπωσιακή ποικιλία τους, είναι αποδεκτά και συμμετέχουν στον κοινό βίο επί ίσοις όροις.

• Υπήρξαν πολλοί που ανταποκρίθηκαν θετικά και άμεσα στο κάλεσμά σου; Μήπως υπήρξαν και επιφυλάξεις ή επικρίσεις από άτομα για την όλη προσπάθεια;

Οι περισσότεροι ανταποκρίθηκαν θετικά, υπήρξαν όμως και άτομα που αντιμετώπισαν την όλη προσπάθεια με σκεπτικισμό. Κάποιοι παρανόησαν την πρόθεση πίσω από την ανθολογία και φοβήθηκαν ότι θα χρησιμοποιηθεί σαν μέσο για να μπουν ταμπέλες στους συμμετέχοντες και να γίνει επίκληση στον οίκτο του αναγνωστικού κοινού – ενώ στην πραγματικότητα είναι ένα μέσο για το ακριβώς αντίθετο. Ορισμένοι άλλοι θεώρησαν ότι το θέμα της ανθολογίας είναι κουραστικό, επειδή ακριβώς ισχύουν όσα είπα στην προηγούμενη ερώτησή σου, Μαρία.

• Τι προσδοκίες έχεις από αυτή την τόσο ξεχωριστή προσπάθεια ( ίσως κίνημα;) μέσω της τέχνης;

Η ανθολογία στην πραγματικότητα είναι μια πρόταση για ένα νέο είδος ποιητικού λόγου. Ένα είδος που συνορεύει με τη μαρτυρία και που μετουσιώνει με πολύ άμεσο τρόπο το βίωμα σε τέχνη. Προσωπικά βλέπω άπειρες δυνατότητες, με σημαντικότερη την εξοικείωση του κόσμου με τη βλάβη, μια εξοικείωση που θα εξυπηρετήσει τον ίδιο τον κόσμο αφού η υγεία είναι κατάσταση προσωρινή για την πλειονότητα: και μόνο το φυσιολογικό γήρας αρκεί για να την αναιρέσει.

• Σκέφτεσαι και κάποιο επόμενο βήμα που θα ενισχύσει ακόμη περισσότερο τις φωνές σας;

Υπάρχει ένα σώμα ποίησης που γράφεται από ανθρώπους οι οποίοι φροντίζουν όσους νοσούν ή είναι ανάπηροι, με το οποίο μετακενώνεται η δική τους – αναγκαστικά πολύ κοντινή και συναφής – οπτική αλλά αποκαλύπτονται τόσο η προσφορά τους όσο και το βάρος που επωμίζονται. Είναι ποίηση πολύ κοντινή στο θέμα της ανθολογίας, η οποία έχει το δικό της (μεγάλο, κατά τη γνώμη μου) ενδιαφέρον. Το σάιτ που διαχειρίζομαι, stigmalogou.gr, διαθέτει ενότητα Disability όπου αναρτώνται, εν είδει ανοικτής και διαρκούς ανθολογίας, πολλά τέτοια ποιήματα που ίσως αποτελέσουν το υλικό για μια νέα σχετική ανθολογία. Επιπλέον, ποιος ξέρει; Η έκδοση της ανθολογίας «Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα» ίσως δώσει το έναυσμα και το κουράγιο και σε άλλους ποιητές και λογοτέχνες εν γένει να εκφραστούν αντίστοιχα και να αποκαλύψουν το δικό τους ζήτημα υγείας. Ελπίζω και εύχομαι επομένως ότι έπεται και συνέχεια.

Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα