Τα βιβλία, για μια ορισμένη μερίδα ανθρώπων, δεν υπήρξαν ποτέ ένας ανώδυνος τρόπος να «σκοτώνεις» την ώρα σου και ουδέποτε αντιμετωπίστηκαν σαν άψυχα αντικείμενα στο ράφι. Για αυτή την αθόρυβη συνομοταξία μετατρέπονται σε προσωπικό άσυλο οπου οι αναγνώστες συγκατοικούν με τους χαρακτήρες τους και διατηρούν το επικίνδυνο προνόμιο να αμφισβητούν ακόμη και τους τοίχους αυτού του ιδιόμορφου ασύλου, αναλαμβάνοντας φυσικά και το αντίστοιχο κόστος.
Η Μαρία Ψωμά Πετρίδου ανήκει σε αυτή τη σπάνια κατηγορία ατόμων που εδώ και σχεδόν δύο δεκαετίες επιμένουν να μετατρέπουν την κατεξοχήν αντικοινωνική πράξη της ανάγνωσης σε συλλογικό βίωμα. Από την πρώτη της απόπειρα με τη δημιουργία της Λέσχης Ανάγνωσης του Συλλόγου Αποφοίτων του Αμερικανικού Κολλεγίου το 2007 μέχρι τις σημερινές της συναντήσεις και τη συμμετοχή της στο Συντονιστικό της Πανελλήνιας Διαλεσχικής παρατηρεί από θέση μάχης ένα αθόρυβο αλλά επίμονο φαινόμενο, την εξάπλωση που έχουν οι λέσχες ανάγνωσης σε όλη την Ελλάδα.
Στη συζήτηση που ακολουθεί αποφεύγει τις συνηθισμένες φιλολογικές αβρότητες. Εξηγεί γιατί οι γυναίκες κυριαρχούν αριθμητικά στις λέσχες, περιγράφει τον ρόλο της συντονίστριας ως μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα σε αντίθετες απόψεις που πρέπει να ακουστούν όλες με σεβασμό χωρίς να οδηγήσουν σε ένταση, και απαντά στο πάντα άβολο ερώτημα, για το αν η φυσική παρουσία ενός συγγραφέα απελευθερώνει ή τελικά «αλλιώνει» τη συζήτηση για το ίδιο του το έργο.
Πάνω απ’ όλα καταθέτει μια πεποίθηση σχεδόν ανατρεπτική για την εποχή μας, ότι αν η κοινωνία αντιλαμβανόταν εγκαίρως τα οφέλη της ανάγνωσης όλοι θα κυκλοφορούσαν με ένα βιβλίο στο χέρι.
Η Μαρία Ψωμά Πετρίδου μιλάει για τις λέσχες ανάγνωσης
- Πώς ξεκίνησε η δική σας διαδρομή στον κόσμο των λεσχών ανάγνωσης και τι ήταν αυτό που σας έκανε να περάσετε από τη μοναχική ανάγνωση στη διοργάνωση και τον συντονισμό κάποιων ομάδων;
Έχω υπάρξει από πολύ νεαρή ηλικία βιβλιοφάγος. Κάθε που διάβαζα ένα βιβλίο που με ενθουσίαζε ένιωθα την ανάγκη να το μοιραστώ και με άλλους, μόνο που δεν ήξερα πώς. Έτσι το 2007 όταν άκουσα για τις Λέσχες Ανάγνωσης που διοργάνωνε το τότε ΕΚΕΒΙ έσπευσα στην Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης για να ενημερωθώ με την λαχτάρα να δημιουργήσω και εγώ μια. Γεγονός που συνέβη τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς στον χώρο του Συλλόγου Αποφοίτων του Αμερικανικού Κολλεγίου (ΣΑΑΚ). Από εκεί και πέρα τα πράγματα κύλησαν σχεδόν από μόνα τους. Η Λέσχη σύντομα απέκτησε πολλά μέλη (πάνω από 40), με συγγραφείς να παρίστανται αρκετές φορές στις συναντήσεις μας και με πολλές άλλες εκδηλώσεις που προέκυψαν εξαιτίας κάποιου βιβλίου. Παρέμεινα συντονίστρια αυτής της Λέσχης για 15 χρόνια και μετά την παρέδωσα σε άλλη συντονίστρια πιστεύοντας ότι θα πρέπει να υπάρξει μια ανανέωση με βάση ένα διαφορετικό πνεύμα. Μετά από αυτή την αλλαγή είμαι συντονίστρια σε άλλες 2 λέσχες τις οποίες και πάλι ξεκίνησα από την αρχή.
Γυναικεία υπόθεση οι Λέσχες Ανάγνωσης!
- Οι στατιστικές δείχνουν να υπάρχει μια συντριπτική γυναικεία πλειοψηφία στις λέσχες ανάγνωσης. Πως ερμηνεύεται αυτό;
Πράγματι, όλες οι έρευνες και η εμπειρία δείχνουν ότι τα μέλη των λεσχών ανάγνωσης είναι ως επι το πλείστον γυναίκες. Τείνω να εξηγώ αυτό το φαινόμενο κυρίως ως θέμα ιδιοσυγκρασίας των γυναικών, ότι δηλαδή οι γυναίκες κουβαλάμε μια μακρά ιστορία λειτουργίας μέσα ένα από πιο ομαδικό πνεύμα προκειμένου να υπάρξουμε, να επιτύχουμε στόχους αλλά και να αποφορτιστούμε. Οι άνδρες είναι πιο «μοναχικοί» και δύσκολα μοιράζονται απόψεις και βαθύτερα συναισθήματα. Παρ’ όλα αυτά, έχω την άποψη ότι με την κατάλληλη επιλογή αναγνωσμάτων θα μπορούσαν να συμμετέχουν και πολλοί περισσότεροι άντρες.
- Είστε συντονίστρια στη Λέσχη Ανάγνωσης “Μετά”, της Εταιρίας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης. Τι συμβολίζει για εσάς το όνομα “Μετά” και ποιο είναι το ιδιαίτερο αναγνωστικό στίγμα που θέλετε να δώσετε;
Η Λέσχη Ανάγνωσης της Ε.Λ.Θ. έχει το όνομα meta – μόρφωση. Η ιδέα γεννήθηκε από την σκέψη να εξετάζουμε πως μεταμορφώνεται η γραφή και κυρίως το μυθιστόρημα στο πέρασμα του χρόνου, τι μορφή παίρνει ανάλογα με το ιστορικό πλαίσιο της κάθε εποχής, τι χάνεται και τι νέο αναδύεται. Η χρήση του λατινικού meta δεν είναι τυχαία και βέβαια προέρχεται από το ελληνικό «μετά». Συμβολίζει την πορεία προς το μέλλον, την υπέρβαση και σήμερα είναι συνδεδεμένη με τα επιτεύγματα της τεχνολογικής ανάπτυξης. Η γραφή δεν μπορεί παρά να επηρεάζεται και αυτή από όλες αυτές τις αλλαγές.
Ποιος είναι ο ρόλος της συντονίστριας μιας Λέσχης Ανάγνωσης;
- Ο ρόλος της συντονίστριας μιας Λέσχης Ανάγνωσης θυμίζει συχνά αυτόν του μαέστρου μιας ορχήστρας, ειδικά όταν οι γνώμες διίστανται. Πώς διατηρείτε την ισορροπία ώστε η πολυφωνία να οδηγεί σε διάλογο και όχι σε αντιπαράθεση;;
Μια συντονίστρια έχει διπλό ρόλο. Ο ένας είναι οι προτάσεις βιβλίων που κάνει στην λέσχη, η επιλογή βιβλίου και η λεπτομερής προετοιμασία για την κάθε συνάντηση. Ο άλλος ρόλος είναι η διαχείριση της ομάδας με στόχο την, κατά το δυνατόν, καλύτερη ανταλλαγή απόψεων που μπορεί να επιτευχθεί. Όταν υπάρχουν διαφορετικές γνώμες (πράγμα πολύ φυσικό και γόνιμο) είναι στο χέρι της να διευθύνει τη συζήτηση με τέτοιο τρόπο και με σεβασμό προς όλες/ους έτσι ώστε να ακουστεί κάθε άποψη χωρίς να υπάρξουν εντάσεις. Προσωπικά είναι αρχή μου να αντιμετωπίζω το κάθε μέλος το ίδιο, προσπαθώντας να μην δείξω ποτέ καμία εύνοια σε κάποιο άτομο. Όταν γνωρίζω ότι στο προς συζήτηση βιβλίο υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να προκύψει διάσταση απόψεων εκ των προτέρων επισημαίνω ότι θα πρέπει να σεβαστούμε κάθε γνώμη που θα ακουστεί και το υπενθυμίζω διαρκώς. Πάντως, έχει μεγάλο ενδιαφέρον η διαφορετική πρόσληψη του κάθε αναγνώσματος από την κάθε αναγνώστρια!
Γιατί ανοίγουν συνεχώς νέες Λέσχες Ανάγνωσης
- Παρατηρούμε τελευταία πολλαπλασιασμό των Λεσχών Ανάγνωσης σε όλη την Ελλάδα. Πώς εξηγείτε αυτή την τάση
Πράγματι σήμερα υπάρχει μια «έκρηξη» των λεσχών ανάγνωσης όχι μόνο σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη αλλά και σε πολλά μέρη της Ελλάδας αν και δεν είμαι βέβαιη κατά πόσο όλες λειτουργούν όντως ως Λέσχες. Η αύξησή τους παρατηρείται κυρίως μετά τον εγκλεισμό του covid και πιθανότατα έχει να κάνει με την ανάγκη για επικοινωνία, για σύνδεση και ταυτόχρονα με την αίσθηση της υλοποίησης ενός στόχου, δηλαδή της ανάγνωσης ενός βιβλίου που αποτελεί και την κινητήριο δύναμη για την συμμετοχή. Σίγουρα δημιουργούνται έτσι πολιτισμικοί πυρήνες που μόνο θετικά αποτελέσματα μπορούν να έχουν τόσο σε επίπεδο βελτίωσης του ψυχισμού των μελών όσο και στην διεύρυνση των οριζόντων αλλά και στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης που ολοένα συρρικνώνεται στις σημερινές κοινωνίες. Το γεγονός δε ότι δημιουργούνται λέσχες με διαφορετικές θεματικές δείχνει το ευρύ πεδίο που καλύπτει το βιβλίο και που μπορεί να καλύψει όλες τις προτιμήσεις των αναγνωστών.
Πόσο ελεύθερα μπορεί να διατυπώσει κάποιος τη κριτική του όταν ο συγγραφέας είναι παρών
- Υπάρχουν λέσχες που επιλέγουν να έχουν σχεδόν σε κάθε συνάντησή τους καλεσμένο τον συγγραφέα του βιβλίου που επέλεξαν, κάτι που αναμφίβολα έχει μεγάλο ενδιαφέρον για τον αναγνώστη. Πόσο ελεύθερη και αμερόληπτη μπορεί να είναι, όμως, η κριτική μιας ομάδας όταν ο δημιουργός κάθεται στο ίδιο τραπέζι;
Είναι αλήθεια ότι πολλοί συγγραφείς επιδιώκουν να έρθουν σε μια λέσχη γιατί στις λέσχες βρίσκεται ο πυρήνας του αναγνωστικού κοινού που συχνά κάνει ένα βιβλίο επιτυχία από στόμα σε στόμα. Προσωπικά είμαι αντίθετη γιατί πολλές φορές τα μέλη μου έχουν πει ότι η παρουσία της /του συγγραφέα δεν τους επιτρέπει να εκφράσουν ελεύθερα την γνώμη τους για το βιβλίο. Οι λέσχες έχουν ως στόχο την διάδραση των μελών και συνεπώς αυτό είναι που παίζει τον πρωτεύοντα ρόλο. Είναι ενδιαφέρον να έχουμε σε κάποιες συναντήσεις τους συγγραφείς μαζί μας, αλλά όχι σαν πάγια λειτουργία. Φυσικά, αυτή είναι προσωπική μου θέση και ο καθένας είναι ελεύθερος ν’ ακολουθήσει τον δικό του τρόπο.
5η Διαλεσχική Συνάντηση με θέμα την μεταφρασμένη λογοτεχνία
- Φέτος θα έχουμε τη 5η Διαλεσχική Συνάντηση που θα γίνει στην Αθήνα. Πώς γεννήθηκε αυτή η πρωτοβουλία, ποιος είναι ο μεγάλος στόχος που επιδιώκει να εκπληρώσει μέσα από αυτό το ετήσιο αντάμωμα
Τον Δεκέμβριο του 2026 θα πραγματοποιηθεί στην Αθήνα, στην Ηλιούπολη, η 5η Διαλεσχική Συνάντηση με θέμα την μεταφρασμένη λογοτεχνία. Την περιμένουμε, όπως και όλες τις προηγούμενες, με πολλή λαχτάρα. Η όλη προσπάθεια είναι καθαρά εθελοντική και ξεκίνησε από το όραμα και την συνεργασία 5 συντονιστριών / ων λεσχών ανάγνωσης από Κομοτηνή, Θεσσαλονίκη και Αθήνα με στόχο την ανεύρεση, καταγραφή και συνεργασία των λεσχών ανά την Ελλάδα με όχημα μια ετήσια συνάντηση σε μια πόλη της χώρας. Το εγχείρημα βρήκε γρήγορα πρόσφορο έδαφος με πάρα πολλές λέσχες να εκδηλώνουν το ζωηρό τους ενδιαφέρον και να συμμετέχουν, γεγονός που δίνει δύναμη και ελπίδες για την συνέχισή του. Πέρυσι, στην 4η Διαλεσχική στα Ιωάννινα, συγκεντρώθηκαν περίπου 350 μέλη λεσχών από όλη την Ελλάδα παρά τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες. Αυτό δείχνει την ανάγκη των ανθρώπων για επικοινωνία, μοίρασμα και συνεργασία και ταυτόχρονα τη δύναμη των βιβλίων να ενώνουν και να ενδυναμώνουν τους ανθρώπους.
Ελπίζουμε ότι η Διαλεσχική θα συνεχίσει με αυτήν την δυναμική πορεία της που εκτός από την ετήσια αυτή συνάντηση έχει ήδη φέρει και άλλες συνεργασίες λεσχών μέσα στη χρονιά καθώς και την ανάπτυξη κάθε είδους σχέσεων μεταξύ των μελών όσο μακριά κι αν ζουν ο ένας από τον άλλο. Και το τονίζω και πάλι, όλο αυτό γίνεται εντελώς εθελοντικά και χωρίς τη στήριξη κάποιου φορέα αλλά με την πολύ εντατική δουλειά των συντονιστριών και συντονιστών της.
Βιβλία και διαδίκτυο
- Το περιβάλλον των social και της έντονης υπερπληροφόρησης του διαδικτύου, έχει βοηθήσει τελικά την ποιότητα της ανάγνωσης ή έχει ευτελίσει το πώς επιλέγουμε και εμβαθύνουμε σε ένα βιβλίο;
Το διαδίκτυο, όπως και όλα τα πράγματα, έχει τις θετικές αλλά και τις αρνητικές πλευρές του. Από τη μια βοηθάει πολύ έτσι ώστε ένα καλό βιβλίο να διαδοθεί γρηγορότερα και να διαβαστεί από περισσότερους αναγνώστες από την άλλη όμως υπάρχει μια υπερπληροφόρηση, ένα χάος από προτάσεις από τον καθένα, καθιστώντας έτσι δύσκολη την επιλογή του αναγνώστη ή επηρεάζοντάς τον μέσω του μάρκετινγκ να αγοράσει κάτι που δεν τον αφορά. Γι’ αυτό καλό θα ήταν να εμπιστευόμαστε πιο πολύ τις προτάσεις από ανθρώπους ή λέσχες που έχουν μια συστηματική εξάσκηση στην ανάγνωση.
[…αν οι άνθρωποι συνειδητοποιούσαν τα οφέλη της ανάγνωσης θα κυκλοφορούσαν όλοι με ένα βιβλίο στο χέρι]
- Ύστερα από τόσα χρόνια συντονισμού λεσχών, ποια είναι η μεγαλύτερη αλλαγή που έχετε δει σε ανθρώπους μέσα από την ανάγνωση;
Η συμμετοχή σε μια λέσχη ανάγνωσης δημιουργεί ωραίες εμπειρίες και αναμνήσεις. Στα 20 περίπου χρόνια που συντονίζω λέσχες έχω δει άτομα να αλλάζουν σκέψη και συμπεριφορά, έχω δει πως η ανάγνωση ενός βιβλίου τον μήνα ανεβάζει το αναγνωστικό επίπεδο και την απαίτηση για όλο και πιο ενδιαφέροντα βιβλία και έχω ακούσει απίστευτους σχολιασμούς καίριους και στοχαστικούς ακόμη και από μέλη χωρίς ιδιαίτερη προηγούμενη ενασχόληση. Εν ολίγοις καταλήγω στο συμπέρασμα πως αν οι άνθρωποι συνειδητοποιούσαν τα οφέλη της ανάγνωσης θα κυκλοφορούσαν όλοι με ένα βιβλίο στο χέρι!
- Μέσα από όλη αυτή τη διαδρομή αν σας ζητούσαμε να ξεχωρίσετε 3-4 βιβλία που διαβάσατε στη λέσχη σας, αγαπήθηκαν πολύ και θα τα προτείνατε ανεπιφύλακτα στους αναγνώστες μας, ποια θα ήταν αυτά;
Τι να πρωτοθυμηθώ από τα τόσα βιβλία που έχουμε διαβάσει! Θα ξεχώριζα το «Η κομψότητα του σκαντζόχοιρου» της Μυριέλ Μπαρμπερί για την συζήτηση που είχε ξεσηκώσει στα μέλη και δεν έλεγε να τελειώσει, το «Φάρενάιτ 451» του Ρέι Μπράντμπερι για τον ίδιο λόγο, το «Μια γυναίκα» της Ανί Ερνό για την συγκίνηση και τις αναμνήσεις που επανέφερε σε όλες όπως και το «Αρχέγονο και άλλοι καιροί» της Όλγκα Τορκάτσουκ. Σίγουρα όμως, όσα και να αναφέρω αδικώ κάποια άλλα.
Λίγα λόγια για τη Μαρία
Η Μαρία Ψωμά Πετρίδου θεωρητικά ζει στη Θεσσαλονίκη, αν και στην πράξη ζει και αναπνέει μέσα από τα βιβλία, όπου η σχέση της μαζί τους, έχει προσλάβει προ πολλού μορφή οργανωμένης αφοσίωσης. Υπήρξε δημιουργός και συντονίστρια της Λέσχης Ανάγνωσης του Συλλόγου Αποφοίτων του Αμερικανικού Κολλεγίου Ανατόλια για 15 χρόνια. Σήμερα διευθύνει τις συζητήσεις στη Λέσχη «Οι εννιά τρυφερές αναρχικές», καθώς και στη Λέσχη «meta μόρφωση» της Εταιρίας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης. Από το 2015 καθοδηγεί την εθελοντική ομάδα μεγαλόφωνων λογοτεχνικών αναγνώσεων «Διάβασέ μου!», ενώ αποτελεί μέλος του Συντονιστικού της Πανελλήνιας Διαλεσχικής. Πέρα από την παρατήρηση και τον συντονισμό, έχει γράψει έξι βιβλία (διηγήματα και νουβέλες), ενώ συμμετέχει ενεργά στο δίκτυο γυναικών συγγραφέων «Η Φωνή της», με δράση ενάντια στην έμφυλη βία και τις γυναικοκτονίες.