Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία στη λογοτεχνία

Τι θα γινόταν αν ο Λάιος δεν έδινε σημασία στον χρησμό ότι ο ίδιος του ο γιος θα τον σκοτώσει; Μάλλον μία από τις γνωστότερες τραγωδίες στον κόσμο («Οιδίπους Τύραννος» του Σοφοκλή) δεν θα είχε γραφτεί και ο Φρόιντ θα έπρεπε να βρει άλλη ονομασία για τη θεωρία του ότι όλοι οι γιοι θέλουν να σκοτώσουν τον πατέρα τους και να συνάψουν σεξουαλικές σχέσεις με τη μητέρα τους.

Η θεωρία της αυτοεκπληρούμενης προφητείας

Το 1948, ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Merton δημοσιεύει το άρθρο του με τίτλο: “Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία”, στο οποίο αναλύει αυτό που έχει ήδη διατυπωθεί πριν από αυτόν: “Αν οι άνθρωποι ορίζουν τις καταστάσεις ως πραγματικές, τότε αυτές είναι πραγματικές ως προς τις συνέπειές τους”. Με άλλα λόγια, οι πεποιθήσεις σου είναι αυτές που καθοδηγούν με βεβαιότητα τα βήματά σου σε εκείνο που φοβάσαι πιο πολύ.

Το παράδειγμα της Last National Bank

Για να καταστήσει πιο σαφή τη θέση του ο Merton φέρνει το παράδειγμα της φανταστικής (και δυστοπικής θα έλεγε κανείς) Last National Bank, της τράπεζας που οδηγήθηκε στην πτώχευση, ενώ ήταν απολύτως λειτουργική. Πώς έγινε αυτό; Αν και η τράπεζα διέθετε σχετικά υψηλή ρευστότητα των περιουσιακών στοιχείων της, μία ομάδα εργατών άρχισε να δείχνει δυσπιστία στον ισχυρισμό αυτό, με αποτέλεσμα να σπεύδουν σωρηδόν τρομοκρατημένοι να κάνουν αναλήψεις. Κάτι τέτοιο οδήγησε, φυσικά, την τράπεζα σε μία οριακή κατάσταση και έτσι η αρχικά αβάσιμη καχυποψία των πελατών επιβεβαιώθηκε όχι γιατί ήταν πραγματική, αλλά χάρη στις δικές τους πράξεις.

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία ως κοινωνικό φαινόμενο

Ο Merton αξιοποίησε τη θεωρία της αυτοεκπληρούμενης προφητείας, για να εξηγήσει τις φυλετικές διακρίσεις στη σύγχρονη Αμερική. Οι μαύροι δεν είναι αποδεκτοί από τα εργατικά σωματεία των λευκών, γιατί, όπως ισχυρίζονται οι τελευταίοι, λόγω της δυσκολίας τους να βρουν δουλειά, συχνά γίνονται απεργοσπάστες.

Εκείνοι όμως που τους αναγκάζουν να συμπεριφέρονται κατ’ αυτόν τον τρόπο, δεν είναι παρά οι ίδιοι οι λευκοί, που παρακωλύουν την ένταξή τους σε εργατικά σωματεία και ούτω καθ’ εξής. Πρόκειται δηλαδή, για έναν φαύλο κύκλο, όπου ο φόβος και η προκατάληψη παίρνουν σάρκα και οστά, επειδή ακριβώς κυριάρχησαν στη συνείδηση των ανθρώπων.

Πώς όμως μπορεί να σπάσει αυτός ο φαύλος κύκλος; Σύμφωνα με τον Merton, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά, ούτε μεταβάλλονται με κάποιον μαγικό τρόπο, από τη μία στιγμή στην άλλη. Η αλλαγή δεν θα έρθει κουνώντας το δάχτυλο και συμβουλεύοντας τους πολίτες να αλλάξουν το τρόπο που σκέφτονται, ούτε καν μέσω της παιδείας και του σχολείου.

Η αλλαγή έρχεται όταν η πραγματικότητα που τροφοδοτεί την προβληματική αυτή πεποίθηση εξαλειφθεί. Αν η εκπαίδευση των μαύρων, λέει ο Merton, χρηματοδοτούνταν ανάλογα με αυτή των λευκών, τότε μαντέψτε πόσο θα ανέβει το μορφωτικό επίπεδό τους.

Και εσείς, ποια πραγματικότητα της ζωής σας πρέπει να αλλάξετε για να σπάσετε τον δικό σας κύκλο περιοριστικών αντιλήψεων;

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία στη λογοτεχνία

Καθώς η λογοτεχνία αναπαριστά τη ζωή, συναντάμε σε πολλά λογοτεχνικά έργα, τόσο πριν όσο και μετά τη θεωρία του Merton, την ιδέα της αυτοεκπληρούμενης προφητείας. Παραδείγματα γνωστά ή και λιγότερο, διαχρονικά έργα και σύγχρονα μυθιστορήματα, ξετυλίγουν την πλοκή τους γύρω από αυτό το “αν” και την αμφιβολία.

Οιδίπους Τύραννος

Ένα από τα γνωστότερα λογοτεχνικά έργα, όπου εφαρμόζεται η θεωρία της αυτοεκπληρούμενης προφητείας είναι η τραγωδία του Σοφοκλή, Οιδίπους Τύραννος. Η ιστορία έχει ως εξής. Ο Λάιος, ο βασιλιάς της Θήβας, μαθαίνει από έναν χρησμό ότι ο γιος του πρόκειται να τον σκοτώσει και να παντρευτεί την ίδια του τη μητέρα, γι’ αυτό αναλαμβάνει δραστικά μέτρα και αποφασίζει να εγκαταλείψει το ίδιο του το παιδί στο δάσος, προκειμένου να πεθάνει.

Τα πράγματα όμως δεν πήγαν, όπως τα υπολόγισε και έτσι ο Οιδίποδας έζησε, μην γνωρίζοντας την πραγματική του ταυτότητα. Θέλοντας και αυτός όμως με τη σειρά του να αποφύγει τον ίδιο χρησμό, μεγαλώνοντας εγκαταλείπει τους θετούς του γονείς και χωρίς να έχει καμία απολύτως πρόθεση, σκοτώνει τον δύστυχο πατέρα του και παντρεύεται τη μητέρα του, Ιοκάστη. Με άλλα λόγια, πήρε τα χεράκια του και έβγαλε τα ματάκια του (κυριολεκτικά).

Όλα αυτά φυσικά, θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί αν ο Λάιος, αλλά και ο Οιδίπους απλώς δεν έδιναν σημασία στον χρησμό. Ή έστω αν οι θετοί γονείς του Οιδίποδα του είχαν αποκαλύψει την αλήθεια ή αν ο Οιδίποδας δεν είχε θέματα θυμού, ώστε να σκοτώνει αγνώστους με αφορμή το ποιος έχει προτεραιότητα στον δρόμο ή αν δεν είχε αδυναμία στις milf. Το πιάσατε το νόημα.

Μάκβεθ

Ο Σέξπιρ εμφανώς επηρεασμένος από την αρχαιοελληνική αντίληψη μίας ανώτερης μοίρας, ενός πεπρωμένου που δεν μπορεί να αποφευχθεί, γράφει το έργο του Μάκβεθ. Σ’ αυτό ο γενναίος στρατηγός, Μάκβεθ καθώς γυρνάει από μία μάχη νικητής, μαζί με τον φίλο του Μπάνκο, συναντάνε τρεις μάγισσες που προφητεύουν ότι ο Μάκβεθ από τη μία θα γίνει βασιλιάς, αλλά οι διάδοχοί του στον θρόνο θα είναι τα παιδιά του Μπάνκο.

Ο Μάκβεθ μεθυσμένος από την απληστία και την εξουσία, αποφασίζει, μαζί με τη γυναίκα του, να επισπεύσει λιγάκι τις διαδικασίες, σκοτώνοντας τον βασιλιά Ντάνκαν, διατάζοντας τη δολοφονία του Μπάνκο και της οικογένειας του ευγενούς Μακντάφ. Στο τέλος, τι κατάλαβαν; Τόσο θανατικό και κακό για να τους φάνε οι τύψεις και να χάσουν την εξουσία από τον νόμιμο διάδοχο.

Μαχαμπαράτα

Μία ινδική παραλλαγή του Οιδίποδα αποτυπώνει και πάλι την ιδέα της αυτοεκπληρούμενης προφητείας. Αυτή τη φορά ο τυραννικός βασιλιάς Κάμσα μαθαίνει, σύμφωνα με μία προφητεία, ότι το όγδοο παιδί της αδερφής του, θα είναι εκείνο που θα τον σκοτώσει παίρνοντας έτσι, τον θρόνο. Στην προσπάθειά του να το αποτρέψει φυλακίζει την αδερφή του και τον άντρα της σκοτώνοντας τα έξι πρώτα τους παιδιά.

Όταν όμως γεννιέται το όγδοο παιδί, ο Κρίσνα καταφέρνουν να το φυγαδέψουν και να τον σώσουν. Εκείνος μεγαλώνοντας αποφασίζει να πάρει εκδίκηση για τη φυλάκιση των γονιών του, τον θάνατο των αδερφών του, αλλά και για την γενικότερα τυραννική συμπεριφορά του Κάμσα, σκοτώνοντάς τον. Μαντέψτε τι θα είχε συμβεί αν κάποιος ήταν καλός βασιλιάς και αδερφός και δεν επηρεαζόταν από προφητείες; Θα ζούσε σίγουρα παραπάνω.

Χάρι Πότερ

Στην πιο σύγχρονη εκδοχή της, η αυτοεκπληρούμενη προφητεία εμφανίζεται ως κεντρικός πυρήνας στα βιβλία της Τζ. Κ. Ρόουλινγκ. Η έχθρα μεταξύ Voldemor και Harry Potter προκύπτει μόνο και μόνο επειδή ο πρώτος επέλεξε να δώσει σημασία σε μία προφητεία, σύμφωνα με την οποία θα υπάρξει κάποιος με τη δύναμη να νικήσει τον Dark Lord, γεννημένος στο τέλος του Ιουλίου από γονείς που τον αψήφησαν τρεις φορές.

Αν και στο προφίλ ταίριαζαν δύο παιδιά, ο ίδιος ο Voldemor θεωρεί μεγαλύτερη απειλή τον Harry Potter και σημαδεύοντάς τον, ο ίδιος του επιτρέπει να γίνει ισάξιός του, δίνοντάς του ένα μέρος των δυνάμεών του.

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία στον Harry Potter

Άπειρα παραδείγματα από τη λογοτεχνία, αλλά κυρίως από την καθημερινότητα μπορούν να επιβεβαιώσουν τη θεωρία του Merton. Οι περιοριστικές και ψευδείς πεποιθήσεις μας γίνονται απτή πραγματικότητα, όταν τις αφήνουμε να κυριαρχήσουν και τα όρια ανάμεσα στην πλάνη και την αλήθεια θολώνουν. Γι’ αυτό να αμφισβητείτε. Να αμφισβητείτε όλες εκείνες τις “αλήθειες”, που πιστεύετε για τον εαυτό σας, εκείνες τις “προφητείες” που μόνοι σας φροντίζετε να εκπληρωθούν.

Γράφει η Ειρήνη Νταρλαγιάννη

Πηγές
Merton, R. K. (1948). The self-fulfilling prophecy. The antioch review, 8(2), 193-210
https://www.yourdictionary.com/articles/examples-self-fulfilling-prophecy
https://literaryterms.net/self-fulfilling-prophecy/
Φωτογραφίες https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page
Φωτογραφία κύρια άρθρου από το depositphotos.com

Το έπος του Γκιλγκαμές το αρχαιότερο λογοτεχνικό έργο της ανθρωπότητας