29.1 C
Thessaloniki
31.7 C
Athens

Ηλίας Πετρόπουλος: Ο μέγας λαογράφος του περιθωρίου

Ηλίας Πετρόπουλος: Πνεύμα ανήσυχο και ερευνητικό, πολέμιος των ακαδημαϊκών και του κατεστημένου, ο Ηλίας Πετρόπουλος ήταν ο πρώτος λαογράφος στην Ελλάδα που ασχολήθηκε με το περιθώριο και κατέγραψε πρόσωπα και πράγματα περιφρονημένα από την επίσημη ιστορία της χώρας του.

Μελέτησε την ελληνική εικαστική ζωή, το ρεμπέτικο και τον Καραγκιόζη. Έγραψε για τον καφέ και τη φασολάδα, για τα μπαλκόνια και τις αυλές, για το χασίς και τον υπόκοσμο, για φυλακές και μπουρδέλα.

Ηλίας Πετρόπουλος: Ο «λαογράφος του άστεως»

Ο Ηλίας Πετρόπουλος (Αθήνα, 26 Ιουνίου 1928 – Παρίσι, 3 Σεπτεμβρίου 2003) ήταν λαογράφος, ποιητής, πεζογράφος, μελετητής των εικαστικών τεχνών, του Καραγκιόζη και της γελοιογραφίας, ενδυματολόγος, μεταφραστής, βιογράφος, γλωσσολόγος, φωτογράφος, εικονογράφος και ερευνητής του ρεμπέτικου.

Γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, δεν ασχολήθηκε ποτέ όμως με τα νομικά. Εγκαταστάθηκε από το 1973 στο Παρίσι, όπου σπούδασε τουρκολογία και έκτοτε δεν επέστρεψε ποτέ στην Ελλάδα.

Ο «λαογράφος του άστεως», όπως έχει χαρακτηριστεί, ο δοκιμιογράφος και ποιητής που κατέγραψε με ευρηματικότητα και πολύ κόπο συνήθειες και πτυχές του λαϊκού πολιτισμού που σπάνια καταγράφουν η επίσημη λαογραφία και ιστορία, ο συγγραφέας δεκάδων βιβλίων που με την ελευθερία και τη γλώσσα τους σκανδάλισαν τα λεγόμενα «χρηστά ήθη», ξεκίνησε να δημοσιεύει κείμενα τη δεκαετία του ’60.

Ηλίας Πετρόπουλος: «Το εγχειρίδιο του καλού κλέφτη»

Ηλίας Πετρόπουλος: Λαογράφος του περιθωρίουΤα πρώτα του γραπτά του Ηλία Πετρόπουλου αφορούσαν μονογραφίες ζωγράφων: του Μοσχίδη, του Πεντζίκη, του Παραλή, του Τέτση, του Σικελιώτη, αλλά και του Μποστ και του Καναβάκη.

Το πρώτο του βιβλίο κυκλοφόρησε το 1966: «Ελύτης, Μόραλης, Τσαρούχης».

Το 1968 κυκλοφόρησαν, χωρίς σφραγίδα λογοκρισίας «Τα ρεμπέτικα τραγούδια», έκδοση για την οποία είχε την πρώτη του καταδίκη: πεντάμηνη φυλάκιση. Ακολούθησαν πολλές: το 1972 τα «Καλιαρντά» του κόστισαν άλλη μια πεντάμηνη καταδίκη, ενώ την ίδια χρονιά χρεώθηκε με άλλους επτά μήνες φυλακή για το κείμενο «Σώμα» που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Τραμ».

Το 1979 κυκλοφόρησε ένα από τα πιο γνωστά βιβλία του, «Το εγχειρίδιο του καλού κλέφτη» (εκδόσεις Νεφέλη).

Ηλίας Πετρόπουλος: Λαογράφος του περιθωρίου
Ηλίας Πετρόπουλος: Τα είδη κλεφτών σύμφωνα με το βιβλίο «Το εγχειρίδιο του καλού κλέφτη»

Ήταν μια πρωτοφανής στην ελληνική γραμματεία ακτινογραφία των σχέσεων του υποκόσμου με τους μηχανισμούς της εξουσίας. Ο εκδότης Γιάννης Δουβίτσας (1943-2003) και ο ευρισκόμενος ήδη στη Γαλλία Πετρόπουλος βρέθηκαν στη δίνη δικαστικών διώξεων, αλλά και μιας ανεπιθύμητης υπερ-δημοσιότητας.

Το βιβλίο απαγορεύτηκε και αντίτυπά του κατασχέθηκαν. Η κυκλοφορία του επιτράπηκε μετά από δικαστικές περιπέτειες.

Ηλίας Πετρόπουλος: Το ρεμπέτικο

Τη δεκαετία του ’50 ο Ηλίας Πετρόπουλος ξεκίνησε την μεγαλύτερη έρευνα που έχει γίνει μέχρι σήμερα για τα ρεμπέτικα τραγούδια, μιλώντας με δεκάδες εναπομείναντες προπολεμικούς μάγκες, ρεμπέτες και μαχαιροβγάλτες (σερέτες), συλλέγοντας φωτογραφίες και δίσκους, σώζοντας υλικό που εκείνη την εποχή η ελίτ της διανόησης τα θεωρούσε σκουπίδια (και αυτήν την ελίτ ο ίδιος θα συνέχιζε να τη περιφρονεί μέχρι να πεθάνει).

«Το βιβλίο μου για τα ρεμπέτικα μου κόστισε μια πεντάμηνη φυλάκιση και ένα ωραίο διαζύγιο. Η φυλακή και το διαζύγιο, μου χάρισαν την ελευθερία μου»

Υπάρχουν ρεμπέτες που αν σήμερα ξέρουμε πως έμοιαζαν οφείλεται στο γεγονός ότι ένας παθιασμένος δημοσιογράφος αποφάσισε να εμβαθύνει στην αγάπη του για τη μουσική που του ’χε μάθει ο πατέρας του και να βγάλει το έργο-ορόσημο «Ρεμπέτικα Τραγούδια».

Αγαπώ τα τσογλάνια και τους χασίκλες, τους κλέφτες, τις πουτάνες, τους ρεμπέτες και τους πούστηδες γιατί μάχονται κάθε μορφή εξουσίας και τους αγαπώ πιο πολύ γιατί τα καταφέρνουν και επιζούν κόντρα στην αστυνομία, κόντρα στον ποινικό νόμο, κόντρα στην απαίσια ηθική των μικροαστών, κόντρα στον φλογερό εαυτό τους».

 

Ηλίας Πετρόπουλος

Ηλίας Πετρόπουλος: Τα βιβλία

Από το 1990 τα βιβλία του, τριάντα επτά τον αριθμό, κυκλοφορούν από τις εκδόσεις «Νεφέλη» σε τυποποιημένη σειρά: Εγχειρίδιον του καλού κλέφτη, Πτώματα, πτώματα, πτώματα, Καλιαρντά, Ιωάννου Αποκάλυψις, Ψειρολογία, O τούρκικος καφές εν Ελλάδι, O μύσταξ, Το άγιο χασισάκι, Τα μικρά ρεμπέτικα, H μυθολογία του Βερολίνου, Το μπουρδέλο, Ελληνικές σιδεριές, Δώδεκα τραγουδάκια από την Παλατινή Ανθολογία, Της φυλακής, Τοπόρ, Αρετίνου, ακόλαστα σονέτα, H φουστανέλα, Ποτέ και τίποτα, Ποιήματα, H εθνική φασολάδα, Κυρίως αυτό (συλλογή από κολάζ), Τα σίδερα, η λάσπη, τα μπαστούνια, Το ταντούρι και το μαγκάλι, Καρέκλες και σκαμνιά, Το παράθυρο στην Ελλάδα (φωτογραφικό άλμπουμ), Υπόκοσμος και Καραγκιόζης, Ιστορία της καπότας, Περίπτερα, αυτοκίνητα, κλουβιά, Τέσσερις ζωγράφοι, Καπαντάηδες και μαχαιροβγάλτες, O κουραδοκόφτης, Παροιμίες του υποκόσμου.

Από τον «Πατάκη» κυκλοφορεί και η «Ονοματοθεσία οδών και πλατειών».

Με έρευνες σε θέματα που θεωρούνταν ταμπού ή περιθωριακά (χασίς, ρεμπέτικο, υπόκοσμος, πορνεία, σεξουαλικότητα, φυλακή κ.ά.) ο Ηλίας Πετρόπουλος άνοιξε δρόμους στους μελετητές και τα έργα του θεωρούνται μοναδικά στο είδος τους

«Καλιαρντά»

Τα «Καλιαρντά» αποτελούν μια ξεχωριστή περίπτωση.

Μέσα σε ένα ευρύτερο εθνικό πλαίσιο λογοκρισίας της αριστεράς, πολιτικών δολοφονιών αριστερών προσωπικοτήτων, με νωπή ακόμη την εμπειρία του εμφυλίου πολέμου και με μια επικρατούσα εθνική ιδεολογία η οποία ήταν ξεκάθαρα ομοφοβική και βαρέως πατριαρχική, ο Ηλίας Πετρόπουλος αποφασίζει να εντρυφήσει στην κρυφή γλώσσα των ομοφυλόφιλων στην ελλάδα.

Ηλίας Πετρόπουλος: Λαογράφος του περιθωρίουΑκολουθούν αποσπάσματα από την εισαγωγή του συγγραφέα στα «Καλιαρντά», Νεφέλη, 1993:

«Στο καιρό μας πια πιστεύουν ότι όλα γράφονται, αφού όσο καθαρότερα βλέπουμε τόσο αγνότερα ζούμε. Οι μετριοπαθείς είναι ψεύτες. Οι ριζοσπαστικές ιδέες οι μόνες ιδέες. Κατέχω σημαίνει ψυχορραγώ. Εκείνοι, που λόγω αρμοδιότητος, διώκουν τους συγγραφείς ας μάθουν, επιτέλους, να τους βλέπουνε με προοπτική μερικών δεκαετιών. Εξάλλου, ποιος συγγραφεύς δέχεται άλλην εξουσίαν έξω από την εξουσία της καρδιάς του; Οι συγγραφείς γνωρίζουν κάλλιστα πως θεωρούνται περιττοί. Ακριβώς γιαυτό ταυτίζουν τα ιδεώδη με τα πεπρωμένα τους. Εκάς οι ηθικολόγοι».

«Οι συγγραφείς, τώρα πια, δεν πρέπει να γράφουν όμορφα, αλλά σκληρά. Δυστυχώς οι μικροαστοί χαράσσουν την μοίρα της Ελλάδος. Αυτά τα αήττητα κνώδαλα ήταν, είναι και θα είναι ανεπίδεκτα ασθητικής διαπαιδαγωγήσεως. Κι έτσι στην αλλοπρόσαλλη χώρα μας, ων Έλλην, πρέπει διαρκώς να πείθεις ότι είσαι όντως έλλην. Οι άνθρωποι με τα επίχρυσα μανικετόκουμπα ωθούν τους συγγραφείς στην αυτοκτονία. Των μικροαστών το πνεύμα διέβρωσε την πατρίδα. Η φύτρα και η φύση του έλληνος απέβη ολοκληρωτική. Φασίστριες πρωταρχικές οι μανάδες μας. Οι έλληνες αγνοούν την κριτικήˑ άρα τον διάλογο. Ανέκαθεν ο λαός υφίσταται για να χρησιμοποιείται.

Ο κυνισμός δεν αποκλείει την αγάπη. Επιζείς στην Ελλάδα μόνον αν σε κατέχει ο διάβολος. Οι συμπατριώτες μου καθεύδουν όταν η χώρα δημοπρατείται. Επαγγελματίες έλληνες υπεραμύνονται της ιδέας του ελληνισμού. Λησμονούν πως ο ελληνισμός είναι η ευρύτερη έννοια της Ελλάδος, εδώ και αιώνες. Στον καιρό μας, περισσότερο από ποτέ, είναι χρήσιμα τα πλήγματα κατά των ελλήνων, όπου μόνο βρίζουν ή χειροκροτούν και ποτέ δεν σκέφτονται. Η αιτιολογία του γεγονότος της 21-4-67 αρχίζει να διαφαίνεται. Δέξου αυτό το γεγονός και ήδη έκανες ένα βήμα. Όποιος μαχαιρώνει τους ρομιούς εκδήλως τους ευεργετεί. Πάντως, επί του παρόντος, προτιμώ να μένω φιλέλλην, παρά έλλην.” […]

“Εμείς, όλοι μας, από του παρελθόντος αιώνος, υφιστάμεθα έναν ασταμάτητο και εντεινόμενο πνευματικό βιασμό. Η γνώση σώζει. Αλλά ακόμη δεν εγράφη η ιστορία της νεοελληνικής τέχνης. Ούτε της νεοελληνικής μουσικής. Η δε τιμή του Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη επιμόνως διασύρεται. Ευλογητή η ιερή αλήθια. Οι έλληνες, σαν λαός γνησίων χατζαϊβάτηδων, είθισται να πρεσβεύουν αλλότριες ιδέες. Παιδιόθεν, συμπιέζουν στην κεφαλή μας τους ενάριθμους Λουδοβίκους και Ερίκους και Ναπολέοντες. Τίποτα, όμως, δεν μας εδίδαξαν για τους σουλτάνους, που, χθες ακόμη, τύποις και ουσία, εβασίλευαν στον τόπο μας. Και τίποτα δεν μάθαμε για τον μαγικό περσικό πολιτισμό και τον ισάξιό του πολιτισμό των αράβων. Η λεγόμενη εθνική παιδεία είναι πλέον αναγκασμένη να καθιερώσει την εδελεχή διαδασκαλία της τουρκικής ιστορίας. Αν, φυσικά, επιθυμούμε να εφαρμόσουμε το δελφικό γνώθι σεαυτόν. Ή, τουλάχιστον, να μάθουμε να ξεχωρίζουμε έναν αναρχικό από έναν χαφιέ.»

Αντισυμβατικός, αιρετικός, αναρχικός

Το 1972 διεκδίκησε και πέτυχε να αποκτήσει αστυνομική ταυτότητα η οποία ανέγραφε στο θρήσκευμα «άθεος». Μέχρι το 1998 —δηλαδή για πάνω από 25 χρόνια και μέχρι τα 70 του— εκκρεμούσε εναντίον του καταδίκη σε φυλάκιση για προσβολή της θρησκείας.

Δυσανασχετώντας με τις εναντίον του αντιδράσεις μετακόμισε στο Παρίσι το 1973, από όπου συνέχισε ασταμάτητα να γράφει βιβλία για την Ελλάδα. Βαθύς γνώστης και επίμονος ερευνητής της ελληνικής γλώσσας, πιστός στην πολυτονική γραφή, έψεγε τον καθωσπρεπισμό του «πολιτικά ορθού».

Παρατήρησε από κοντά την κουλτούρα των περιθωριακών κοινωνικών ομάδων και των λαϊκών στρωμάτων κι έγραψε γι’ αυτές με χιούμορ, με προκλητική γλώσσα, με νεύρο, εκφράζοντας συχνά μια έκκεντρη οπτική.

Καταδικάστηκε τέσσερις φορές από τα ελληνικά δικαστήρια για τον αναρχικό χαρακτήρα των γραπτών του, εκ των οποίων τις τρεις κατά τη διάρκεια της δικτατορίας

Δεν υπάρχει άλλη αντίστοιχη περίπτωση με τη δική του στη χώρα μας. Αναρχικός, λάτρης της τσοντάδικων και των φυλακόβιων, έγραφε και κάθε λέξη του ήταν «πετριά στο κεφάλι», όπως θα πει κάποια στιγμή ο φίλος του, Νίκος Κοεμτζής. Και έζησε τη ζωή του έντονα, ελεύθερα και παθιασμένα ως το τέλος. Άλλωστε όπως είχε γράψει και ο ίδιος «την ηδονή την γεύεσαι. Δεν την αποστηθίζεις σαν τα τσιτάτα του Μαρξ».

Φινάλε

Ηλίας Πετρόπουλος: Λαογράφος του περιθωρίουΟ Ηλίας Πετρόπουλος πέθανε στις 3 Σεπτεμβρίου 2003 στο Παρίσι, ύστερα από δύο χρόνια μάχης με τον καρκίνο.

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 δεχόταν ανά καιρούς προσκλήσεις να επισκεφθεί την Ελλάδα ή να επιστρέψει για μόνιμη διαμονή, συνοδευόμενες από άτυπες διαβεβαιώσεις ελληνικών κυβερνήσεων ότι δεν θα υποστεί διώξεις. Σε αυτές τις προσκλήσεις απαντούσε πάντοτε αρνητικά.

Σύμφωνα με την τελευταία του επιθυμία η σορός του αποτεφρώθηκε και οι στάχτες πετάχτηκαν σε υπόνομο του Παρισιού.

Ηλίας Πετρόπουλος: Λαογράφος του περιθωρίου

«Προτιμώ έναν γνήσιο Δολοφόνο από έναν επιτυχημένο γιατρό. Το ότι ένας Δολοφόνος μπορεί, ταυτόχρονα, να ’ναι ένας γλυκύτατος άνθρωπος είναι γνωστόν τουλάχιστον από την εποχή που ο Ντοστογιέβσκι εδημοσίευσε το Έγκλημα και Τιμωρία. Η αστική κοινωνία αυτοθαυμάζεται. Ο Δολοφόνος, ο Πούστης, ο Κλέφτης, η Πουτάνα, σπάνε τον καθρέφτη».

Ηλίας Πετρόπουλος

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Θοδωρής Κουγιουμτζής

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:
Ντίνος Χριστιανόπουλος: Ο αναρχικός ποιητής

Ακολουθείστε το Cityportal.gr στο Google News για να μαθαίνετε πρώτοι όλα τα τελευταία νέα

Διαβάστε όλα τα Τελευταία Νέα (Ελλάδα, Διεθνή) στο Cityportal.gr

Cityportal.gr Live ενημέρωση: O κορωνοϊός λεπτό προς λεπτό στην Ελλάδα και παγκοσμίως

City ΕΞΟΔΟΣ

Τελευταία νέα

Ο ΚΑΙΡΟΣ

Thessaloniki
clear sky
29.8 ° C
33.3 °
26.3 °
49 %
0.9kmh
0 %
Πε
40 °
Πα
38 °
Σα
36 °
Κυ
34 °
Δε
37 °