Οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν ζωές μέσα σε σιωπηλή απόγνωση
Χένρυ Ντέιβιντ Θορώ
Ορισμένοι σχολιαστές επέκριναν το Ισραήλ επειδή προκάλεσε δυσανάλογη ζημιά στους αμάχους Παλαιστίνιους, όσον αφορά την στρατιωτική του απάντηση στην επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023. Άλλοι έχουν υπερασπιστεί το Ισραήλ, υποστηρίζοντας ότι μια τέτοια ενέργεια -ακόμα και με κίνδυνο για τους εμπλεκόμενους αμάχους – είναι απαραίτητη για την εξάλειψη της Χαμάς, η οποία (σύμφωνα με Ισραηλινούς) συνιστά υπαρξιακή απειλή για το Ισραήλ.
Από τις 25 Νοεμβρίου, σύμφωνα με αξιωματούχους υγείας στη Λωρίδα της Γάζας, περισσότεροι από 14.000 Παλαιστίνιοι έχουν σκοτωθεί, η πλειονότητα των οποίων είναι γυναίκες και παιδιά. Όμως, ένα από τα επιχειρήματα που προτάσσουν οι υπερασπιστές των ενεργειών του Ισραήλ είναι ότι, όσο τραγικοί κι αν είναι αυτοί οι θάνατοι, η ζημιά που προκαλείται στους αμάχους είναι ανάλογη, επειδή αντισταθμίζεται από τη σημασία της καταστροφής της Χαμάς. Ωστόσο, η αξιολόγηση τέτοιων ισχυρισμών απαιτεί προσεκτική σκέψη σχετικά με το τι σημαίνει πραγματικά να εκτιμάς τις ζωές των πολιτών. Εάν όλες οι ζωές των πολιτών είναι ηθικά ίσες, όπως ορίζει το διεθνές δίκαιο, τότε οι ζωές των αμάχων και στις δύο πλευρές μιας σύγκρουσης θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο βαθμό σεβασμού.
Το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο απαγορεύει τις άμεσες επιθέσεις σε μη μάχιμους – μια κατηγορία που περιλαμβάνει πολίτες καθώς και τραυματίες και στρατιώτες που έχουν παραδοθεί. Το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο απαγορεύει επίσης άμεσες επιθέσεις σε πολιτικά αντικείμενα όπως σχολεία, θρησκευτικά κέντρα, νοσοκομεία και άλλες πολιτικές υποδομές. Αλλά επειδή είναι αδύνατο να αποφευχθεί κάθε ζημιά σε αμάχους σε μια εμπόλεμη ζώνη, το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο επιτρέπει επιθέσεις σε στρατιωτικούς στόχους που είναι πιθανό να προκαλέσουν βλάβη σε αμάχους εάν πληρούνται δύο προϋποθέσεις: Πρώτον, η προβλέψιμη βλάβη στους πολίτες πρέπει να είναι ανάλογη με το στρατιωτικό πλεονέκτημα που επιδιώκει η επίθεση. Και δεύτερον, η επιλογή των τακτικών και των όπλων πρέπει να στοχεύει στην ελαχιστοποίηση του κινδύνου για τους αμάχους, ακόμα κι αν σημαίνει ότι θα τεθούν σε κίνδυνο περισσότεροι στρατιώτες. Οι απαγορεύσεις για την άμεση στόχευση αμάχων και την έκθεση αμάχων σε δυσανάλογο κίνδυνο βλάβης υπάρχουν επειδή, σύμφωνα με το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο , οι άμαχοι έχουν καθεστώς προστασίας εφόσον «δεν συμμετέχουν ενεργά στις εχθροπραξίες». Αυτό σημαίνει ότι, όπως αναφέρεται στις Συμβάσεις της Γενεύης – το σύνολο των διεθνών συνθηκών που διέπουν τη διεξαγωγή ένοπλων συγκρούσεων – όλοι οι άμαχοι πρέπει να τυγχάνουν ανθρώπινης μεταχείρισης, χωρίς καμία δυσμενή διάκριση που βασίζεται στη φυλή, το χρώμα, τη θρησκεία, την πίστη, το φύλο, τον πλούτο ή οποιοδήποτε άλλο παρόμοιο κριτήριο.
Η άμεση στόχευση αμάχων ή η έκθεσή τους σε δυσανάλογη ζημιά είναι επομένως λάθος για τους ίδιους λόγους που είναι λάθος να σκοτώνεις ή να βλάπτεις αθώους ανθρώπους σε καιρό ειρήνης. Οι άνθρωποι που δεν αποτελούν απειλή για τους άλλους αξίζουν σεβασμό και προστασία από τη βία ανεξάρτητα από την εθνικότητα ή την ομαδική τους ταυτότητα. Η παραβίαση αυτού του δικαιώματος σεβασμού στον πόλεμο δεν είναι μόνο έγκλημα πολέμου, αλλά και ηθικό έγκλημα, γι’ αυτό η σφαγή τουλάχιστον 1.200 Ισραηλινών πολιτών από τη Χαμάς και η σύλληψη 240 ομήρων καταδικάζεται δικαίως ως θηριωδία. Η καταδίκη των εγκλημάτων της Χαμάς βασίζεται στην ίδια ηθική αρχή με τους νόμους που προστατεύουν τους μη πολεμιστές στον πόλεμο: Όλοι οι αθώοι άνθρωποι αξίζουν προστασία.
Πάντως, μελετητές και νομικοί εμπειρογνώμονες διαφωνούν σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να εφαρμόζεται στις εμπόλεμες ζώνες, το νομικό πλαίσιο που ορίζεται στις Συμβάσεις της Γενεύης. Για παράδειγμα, υπάρχει διαφωνία σχετικά με το τι θεωρείται «ζημία πολιτών». Για παράδειγμα, η μελετήτρια Emanuela-Chiara Gillard υποστηρίζει ότι η «ζημία πολιτών» πρέπει να περιλαμβάνει ψυχολογικές και σωματικές βλάβες. Η νομική εμπειρογνώμονας Beth Van Schaack υποστηρίζει ότι πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη οι μακροπρόθεσμες βλάβες. Εν ολίγοις, δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις σε ερωτήσεις σχετικά με τον τρόπο στάθμισης των ζημιών σε βάρος των αμάχων έναντι της αξίας των στρατιωτικών στόχων. Ως εκ τούτου, ενώ οι απαντήσεις είναι δύσκολες, υπάρχει ένας διαφορετικός τρόπος να διαμορφωθεί αυτό το ερώτημα: Τι σημαίνει, όχι μόνο νομικά αλλά και ηθικά, να αντιμετωπίζουμε όλες τις ζωές των πολιτών ως ίσες, όπως απαιτεί ο νόμος; Tο πρώτο βήμα για να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα είναι να αναρωτηθούμε τι θα δεχόταν μια στρατιωτική δύναμη αν ήταν οι πολίτες «τους» που κινδύνευαν να υποστούν βλάβη από στρατιωτική δράση.
Αυτό είναι το πρότυπο που πρέπει να εφαρμόσουμε κατά την αξιολόγηση πιθανών στρατιωτικών ενεργειών που απειλούν να βλάψουν τους αμάχους του εχθρού. Aυτό το πρότυπο καλείται «αρχή της ηθικής ισότητας των μη πολεμιστών». Για παράδειγμα, το Ισραήλ υποστήριξε ότι η επίθεσή του στο νοσοκομείο Σίφα ήταν δικαιολογημένη επειδή, όπως ισχυρίστηκε, η Χαμάς έκρυβε μια βάση διοίκησης και όπλα κάτω από το νοσοκομείο. Το νοσοκομείο, το οποίο δεν είχε καύσιμα, τρόφιμα και νερό, στέγαζε ασθενείς, μεταξύ των οποίων πρόωρα μωρά, και πολίτες που αναζητούσαν καταφύγιο από τη σύγκρουση. Σύμφωνα με πλάνα που προβλήθηκαν σε ειδησεογραφικά ρεπορτάζ, η επίθεση προκάλεσε σοβαρές ζημιές στο νοσοκομείο, γεμάτο με συντρίμμια και χωρίς απαραίτητες προμήθειες για τους υπόλοιπους ασθενείς, στους οποίους περιλαμβάνονται ηλικιωμένοι και ανάπηροι. Το Ισραήλ έδωσε στη δημοσιότητα βίντεο που υποστηρίζουν τον ισχυρισμό του ότι κάτω από το νοσοκομείο υπήρχε κέντρο διοίκησης της Χαμάς. Μήπως αυτό σημαίνει ότι η επίθεση του Ισραήλ στο νοσοκομείο πληροί τις απαιτήσεις της αναλογικότητας; Με άλλα λόγια, ήταν η ζημιά που προκλήθηκε στους αμάχους από την επίθεση –συμπεριλαμβανομένης της συνεχιζόμενης ζημιάς που προέκυψε από την απώλεια ενός μεγάλου νοσοκομείου– ανάλογη με τη στρατιωτική αξία της καταστροφής μιας βάσης διοίκησης της Χαμάς; Εάν αντιστραφεί το ερώτημα, θα πρέπει να διατυπωθεί ως εξής: Εάν η Χαμάς έκρυβε μια βάση ελέγχου κάτω από ένα ισραηλινό νοσοκομείο και ήταν Ισραηλινοί πολίτες σε κίνδυνο, τότε το Ισραήλ θα δικαιολογούσε την επίθεση στο νοσοκομείο; Εάν η απάντηση είναι «όχι», τότε η επίθεση εναντίον του νοσοκομείου Σίφα επίσης δεν δικαιολογείται! Αυτό συμβαίνει διότι εάν ο κίνδυνος για τις ζωές των Ισραηλινών υπερτερεί των οφελών από την κατάληψη μιας βάσης διοίκησης της Χαμάς, τότε ο κίνδυνος για τις ζωές των Παλαιστινίων θα έπρεπε να έχει το ίδιο βάρος, οδηγώντας στο ίδιο συμπέρασμα˙ άλλωστε, σύμφωνα με το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, όλοι οι πολίτες δικαιούνται νομικά την ίδια προστασία, ανεξάρτητα από την εθνικότητά τους.
Με άλλα λόγια, για να πληρούν τα πρότυπα του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου και τις ηθικές αρχές που διέπουν αυτά τα πρότυπα, οι στρατιωτικές δυνάμεις οφείλουν να εφαρμόζουν την αρχή της ηθικής ισότητας των μη πολεμιστών. Δεν υπάρχει νομική ή ηθική δικαιολογία, να αντιμετωπίζουμε τις ζωές ορισμένων αμάχων ως λιγότερο σημαντικές από άλλες˙ βέβαια, τούτη είναι μια απαιτητική αρχή. Η εφαρμογή της θα ήταν δύσκολη, δεδομένου πως οι στρατιωτικοί και πολιτικοί ηγέτες θα έπρεπε να αποδεχθούν ότι ενδέχεται να υπάρχουν στρατιωτικοί στόχοι που δεν είναι αρκετά σημαντικοί για να δικαιολογήσουν τον κίνδυνο όσον αφορά τις ζωές των πολιτών, όπως αντίστοιχα θα ήταν απαραίτητο να αναγνωρίσουν ότι ορισμένοι στρατιωτικοί στόχοι μπορεί να είναι τόσο σημαντικοί που μπορεί να δικαιολογείται ακόμη και βλάβη στους αμάχους «τους». Σε κάθε περίπτωση, μια από τις λειτουργίες του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου είναι να «περιορίσει τα δεινά και τις ζημιές που προκαλούνται από ένοπλες συγκρούσεις» : αυτή η αρχή αντανακλά το ηθικό και νομικό καθεστώς των αμάχων στο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, οπότε θα μπορούσε να οδηγήσει σε μεγαλύτερο σεβασμό και προστασία όλων των αμάχων κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων.
Ζιώγας Απόστολος
(βιολόγος)
Διαβάστε όλα τα τελευταία νέα | Ενημερωθείτε
