Μαντεία και είδη μαντείας | Αρχαία Ελλάδα

Πόσες φορές ευχηθήκατε να μπορούσατε να διαρρήξετε τη γραμμή του χρόνου, να αλλάξετε το παρελθόν ή να γνωρίσετε το μέλλον; Από τα πιο προσωπικά ζητήματα (για το πότε θα έρθει εκείνη η πολυπόθητη προαγωγή) μέχρι τα πιο οικουμενικά οι περισσότεροι ευχόμαστε να γνωρίζαμε με σιγουριά τι θα συμβεί. Αυτός όμως ο διακαής πόθος φαίνεται πως δεν αποτελεί σημείο των καιρών μας, της εποχής του απόλυτου ελέγχου και προγραμματισμού μέσα από ατελείωτες to-do lists, αλλά είναι πανανθρώπινο στοιχείο. Η προσπάθεια του ανθρώπου να αναμετρηθεί με το αβέβαιο και το άγνωστο, να σπάσει τα όρια της περιορισμένης ύπαρξής του αποδεικνύεται από τα πολυάριθμα μαντεία που εμφανίζονται στον ελληνικό χώρο -και όχι μόνο- αλλά και από γραπτά μνημεία και μαρτυρίες που αναφέρονται στα Μαντεία και στη μαντική τέχνη στην Αρχαία Ελλάδα

Μαντεία μια τέχνη παλιά όσο ο Όμηρος

Η μαντεία, δηλαδή η τέχνη της πρόβλεψης με μέσα που δεν στηρίζονται στη λογική ή στην επιστήμη, αναφέρεται ήδη στα ομηρικά έπη. Ο μάντης Κάλχας, στην ραψωδία Α της Ιλιάδας, αποκαλύπτει πως ο θανατηφόρος λοιμός ήταν τιμωρία του Απόλλωνα για την προσβολή του Αγαμέμνονα απέναντι στον ιερέα του, τον Χρύση. Αντίστοιχα, στη ραψωδία ζ της Οδύσσειας, η Πηνελόπη ερμηνεύει το φτέρνισμα του Τηλέμαχου ως θεϊκό σημάδι και παίρνει την απόφαση να καλέσει στο παλάτι τον Οδυσσέα-ζητιάνο. Από τα παραδείγματα αυτά φαίνεται ξεκάθαρα ότι η μαντική τέχνη διαδραματίζει σημαντικό ρόλο τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο, καθώς αποφάσεις για ποικίλα ζητήματα καθορίζονται από χρησμούς ή σημάδια των θεών.

Είδη μαντείας

Η πιο επίσημη μορφή μαντείας -και ίσως η πιο γνωστή σ’ εμάς- ήταν μέσω χρησμών που πραγματοποιούνταν σε ιερά των θεών, στα οποία λειτουργούσαν και μαντεία. Μπορούσε κανείς να ταξιδεύει για ώρες ή ακόμα και μέρες για να φτάσει στο μαντείο και να καταθέσει επιτέλους το ερώτημα που τον απασχολούσε, περιμένοντας την απάντηση του θεού. Και αυτή φυσικά για να έρθει είχε… “έξοδα αποστολής” και μάλιστα χωρίς να σου εγγυάται κανείς ότι θα μείνεις ευχαριστημένος από το αποτέλεσμα. Ταυτόχρονα, ήταν συχνό φαινόμενο μέσα στις πόλεις να περιπλανιούνται γυναίκες και άντρες μάντεις ή προφήτες και να παρέχουν τις υπηρεσίες τους σε περαστικούς ή ακόμα και να συνοδεύουν εκστρατείες της πόλης.

Ωστόσο, στη μαντική τέχνη αξιοποιούνταν και η ερμηνεία φυσικών φαινομένων, αλλά και γεγονότων προκειμένου να προβλεφθεί το μέλλον. Έτσι, διαμορφώθηκαν διαφορετικά είδη μαντείας ανάλογα με το αντικείμενο ερμηνείας.

• Πυρομαντεία: βασίζεται στην παρατήρηση της κίνησης της φωτιάς ή του αντικειμένου που καίγεται, κατά τη διάρκεια μίας θυσίας
• Υδρομαντεία: η τεχνική αυτή αναφέρεται στην ερμηνεία του κυματισμού ή και της ηρεμίας στην επιφάνεια του νερού
• Αστρομαντεία: η πρόβλεψη διαμορφωνόταν ανάλογα με τη θέση ή την κίνηση των άστρων
• Ονειρομαντεία: κατά τη διάρκεια του ύπνου οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν ότι η ψυχή χωρίζεται από το σώμα και συναντά άλλες ψυχές που γνωρίζουν το μέλλον. Τα όνειρα επομένως, μπορούσαν να είναι αποκαλυπτικά και να επηρέαζαν τις αποφάσεις ενός ατόμου.
• Οιωνοσκοπία ή ορνιθομαντεία: εδώ δίνεται έμφαση στον τρόπο που πετάνε τα πουλιά, το ύψος, την κατεύθυνση, αλλά και τις κραυγές που μπορεί να έβγαζαν.
• Σπλαγχνοσκοπία: η τεχνική αυτή αφορά την εξέταση των σπλάγχνων του ζώου που είχε θυσιαστεί.
• Νεκρομαντεία: οι πιο τολμηροί αναζητούσαν απαντήσεις μέσα από την επικοινωνία με τις ψυχές των νεκρών. Ένα από τα πιο γνωστά νεκρομαντεία είναι αυτό του Αχέροντα, το οποίο χάρη στην ιδιαίτερη διαρρύθμισή και την ακουστική του δημιουργούσε ψευδαισθήσεις στους επισκέπτες, κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι επικοινωνούν πράγματι με τη σκιά ενός νεκρού.

Η μαντική τέχνη στο πέρασμα του χρόνου

Η μαντεία αναμφίβολα γνώρισε μεγάλη απήχηση στον ελλαδικό χώρο και με μεγάλη διάρκεια, καθώς η δράση πολλών μαντείων ξεκινάει ήδη από τον 8ο αιώνα π.Χ. Το ερώτημα όμως που εύλογα γεννάται είναι: πώς μία τέχνη που δεν βασίζεται παρά μονάχα στην “έμπνευση” κάποιων μάντεων και στην ερμηνεία σημείων κατά το δοκούν, μπόρεσε να διατηρήσει το κύρος της μέσα στους αιώνες ;

Για να απαντήσουμε σ’ αυτό το ερώτημα χρειάζεται να λάβουμε υπόψιν μας τα εξής στοιχεία. Πρώτον, η θρησκεία ήταν βαθιά ριζωμένη στον ελληνικό πολιτισμό και την κοινωνία και ακόμα και αν κάτι ήταν οφθαλμοφανώς παράλογο, δύσκολα μπορούσε να αμφισβητηθεί. Επιπλέον, οι περισσότεροι χρησμοί ήταν επίτηδες αμφίσημοι, αφήνοντας περιθώριο για πολλαπλές ερμηνείες.

Σίγουρα, υπήρχαν περίοδοι κατά τις οποίες η μαντεία αμφισβητήθηκε, όπως σε εποχές πολέμων, όπου η βαρβαρότητα και η φρικαλεότητα ξεπερνά ακόμα και την πιο νοσηρή φαντασία. Ο Αριστοφάνης στους Όρνιθες διακωμωδεί τη μαντική τέχνη, ενώ πολλοί σοφιστές άσκησαν επίσης κριτική. Κι όμως, η μαντεία παρέμεινε σημαντικό κομμάτι της κοινωνικής και πολιτισμικής ζωής.

Οι άνθρωποι δεν ζητούσαν τόσο να γνωρίζουν άμεσα το μέλλον τους, αλλά περισσότερο αναζητούσαν την καθοδήγηση ή την επιβεβαίωση για της αποφάσεις που έπαιρναν. Γι’ αυτό και τα ερωτήματα που έθεταν είχαν συνήθως τη μορφή διλήμματος (να κάνω το Α ή το Β;). Είχαν την ανάγκη, όπως άλλωστε όλοι μας, να κατευνάσουν μέσα τους εκείνες τις “φωνές” ανησυχίας, που συνόδευαν κάθε μικρή και μεγάλη απόφαση. Όπως αναφέρει και ο Ηράκλειτος για το μαντείο των Δελφών ο μάντης “ούτε αποκρύπτει, ούτε αποκαλύπτει την αλήθεια, μόνο τη υπαινίσσεται” και είναι μετά στην κρίση του καθενός πως θα νοηματοδοτήσει τη ζωή του.

Γράφει η Ειρήνη Νταρλαγιάννη | φωτογραφίες Ο βασιλιάς Αιγέας και η Πυθία  και το Μαντείο των Δελφών | Το θέατρο και ο ναός του Απόλλωνα στη σύγχρονη εποχή 

Πηγές: Εκηβόλος, Μαντεία και προφητεία στην αρχαία Ελλάδα |  filosofikilithos, Η μαντική τέχνη στην Αρχαιότητα | Stillwell, R. (επιμ.) (1976) ‘Oracle’. Στο: The Princeton Encyclopedia of Classical Sites. Princeton: Princeton University Press. | Σκουρλέτης, Δ., Η νεκροματεία στην αρχαία Ελλάδα.

Τι οδήγησε στην κατάρρευση του πολιτισμού των Μάγια πριν από 1.000 χρόνια