Οι νεκροί | Τζέιμς Τζόις

Οι νεκροί | Τζέιμς Τζόις | κριτική

Κριτική βιβλίου: Οι νεκροί | Τζέιμς Τζόις | Μετάφραση – Σημειώσεις Αχιλλέας Κυριακίδης | ΤΑ ΜΙΚΡΑ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ | ISBN  9786180343441 | Μάρτιος 2025


Βρισκόμαστε στην Ιρλανδία. Στο Δουβλίνο. Στο σπίτι των δεσποινίδων Μόρκαν παρατίθεται ένα Χριστουγεννιάτικο εορταστικό δείπνο. Οι οικοδέσποινες είναι οι αδερφές Κέιτ και Τζούλια Μόρκαν, (η πρώτη είναι δασκάλα μουσικής για αρχάριους μαθητές και η δεύτερη, πρώην πρώτη σοπράνο σε εκκλησιαστική χορωδία), καθώς και η ανιψιά τους Μαίρη Τζέιν, απόφοιτος της Ακαδημίας στο εκκλησιαστικό όργανο και δασκάλα πιάνου σε νεαρά κορίτσια.

Η Λίλι είναι η κόρη του επιστάτη, αλλιώς η υπηρέτρια του σπιτιού. Αυτή υποδέχεται τους καλεσμένους, ανάμεσα σ’ αυτούς και τον ανιψιό των ηλικιωμένων δεσποινίδων Μόρκαν, τον Γκέιμπριελ Κόνροϊ, γιο της αποβιώσασας αδερφής τους, ο οποίος φτάνει αργοπορημένος στο δείπνο μαζί με την γυναίκα του Γκρέτα, αφού έρχεται από το Μονκστάουν, ένα χωριό στα ΝΑ του Δουβλίνου. Έξω χιονίζει. Στην χοροεσπερίδα της Δωδέκατης νύχτας, της νύχτας των Μάγων, έρχεται όλη η καλή κοινωνία της πόλης, αφού θεωρείται σημαντικό γεγονός που επαναλαμβάνεται εδώ και πολλά χρόνια. Ο Γκέιμπριελ έχει αναλάβει το καθήκον να εκφωνήσει τον λόγο της πρόποσης του δείπνου.

Αυτή είναι η αρχική συνθήκη περιγραφής μιας γιορτινής εθιμοτυπίας, αφορμή συνάντησης πολλών και διαφορετικών ανθρώπων στο φιλόξενο σπίτι της οικογένειας Μόρκαν. Τύποι ανθρώπων, χαρακτήρες, συζητήσεις, προφορές, ρούχα, φαγητά, ποτά, μουσικές, χοροί, πίνακες, αγάλματα, περιοχές της πόλης, όλα αποτελούν αντικείμενο παρατήρησης του συγγραφέα και περιγράφονται λεπτομερώς, ανοίγοντας το κάδρο και σε εσώτερες σκέψεις, διαθέσεις, συσχετισμούς, προοιωνισμούς, συμβολισμούς.

Οι γενικές συζητήσεις των ανθρώπων στην συγκεκριμένη γιορτινή περίσταση (παραμονή Θεοφανείων), οι μουσικές και τα τραγούδια, ανασύρουν στην επιφάνεια θρησκευτικά και πολιτικά ζητήματα, πεποιθήσεις και δόγματα, Ιστορικά γεγονότα, σκαλίζοντας κοινωνικά θέματα και ιστορίες που ενώνουν και διαχωρίζουν τους ανθρώπους (Ιρλανδικό ζήτημα – Αγγλία). Παράλληλα, σε ένα δεύτερο επίπεδο, ανακαλούν αναμνήσεις του παρελθόντος που οδηγούν σε εκμυστηρεύσεις και εναλλαγές διάθεσης, όταν μετά την γιορτή το ζεύγος των Κόνροϊ (Γκέιμπριελ – Γκρέτα), βρίσκεται για διανυκτέρευση εξ αιτίας του καιρού, στο δωμάτιο ενός ξενοδοχείου της πρωτεύουσας. Ο ερωτευμένος άνδρας συσχετίζει την οδυνηρή ανάμνηση της γυναίκας του (θάνατος ενός νεαρού που αγαπούσε κάποτε την Γκρέτα), με τον δικό του πόθο και την στιγμιαία διάψευση. Η εσωτερική αυτή «επιφάνεια» ως έκλαμψη συνείδησης είναι εγγεγραμμένη στην εικόνα του χιονιού που πέφτει σε ολόκληρη την χώρα και καλύπτει τα πάντα, στον οραματισμό του μέλλοντος όταν οι ζωντανοί θα γίνουν σκιές, πάνω στις σκιές των νεκρών για τους οποίους μιλούν τα παραδοσιακά Ιρλανδέζικα τραγούδια…

Οι περιγραφές των προσώπων, των ρούχων, των φαγητών, των γλυκών, των χορών, των μνημείων, οι αναφορές σε κεντήματα, σε έργα συνθετών, σε πίνακες ζωγράφων, σε θεματολογίες και έργα συγγραφέων – ποιητών, σε χώρες του εξωτερικού και πόλεις της Ιρλανδίας, δίνουν πλούσιες πληροφορίες για την εποχή, τον τρόπο ζωής, τις σχέσεις, τις γενεές, την θέση των γυναικών, τις συνήθειες, τις αντιλήψεις, τον παλμό και τις κοινωνικές- οικονομικές συνθήκες της ζωής στην Ιρλανδία.

Οι συζητήσεις για πολιτική, για θεατρικές παραστάσεις, για τον καιρό, για χορωδίες, τραγουδιστές, όπερες, εφημερίδες, επαγγέλματα, δόγματα, ταξίδια, για Ιστορικά πρόσωπα και για καθημερινά γεγονότα ή ασήμαντα συμβάντα, έχουν μια ζωηρή φυσικότητα και μια λάμψη χιούμορ στην κριτική τους θεώρηση. Η Ιρλανδέζικη προφορά, το θρησκευτικό αίσθημα, η πολιτισμική παράδοση και οι ιδιαιτερότητες της χώρας, η μόρφωση, η φιλοξενία, οι αρετές, το παρόν και το παρελθόν συμπλέκονται και αποτελούν αντικείμενο γόνιμης, επίμονης και φευγαλέας αντιπαράθεσης μεταξύ των μελών της ομήγυρης, στην χαλαρή ατμόσφαιρα της γιορτής, συνθήκη επιλογής και εστίασης του συγγραφέα.

Κάποιες σκηνές συνομιλούν με θεματικά και αισθητικά κέντρα άλλων συγγραφέων, στον οραματισμό του μέλλοντος της ζωής των ανθρώπων που θα γίνουν σκόνη, μιας στιγμής στον χρόνο μιας μέρας προορισμένης να αφανιστεί. «Κι αυτοί οι κοινοί άνθρωποι μπορούσαν τώρα, για πρώτη και τελευταία φορά, να βρίσκωνται σε απόσταση όχι μεγαλύτερη από κείνη που έχουν δυο άνθρωποι όταν μιλάνε -κι αυτό, με την Αυτής Μεγαλειότητα της Αγγλίας, με το αιώνιο σύμβολο της χώρας, που θα αναγνωρίσουν οπωσδήποτε οι επίμονοι μελετητές της ιστορίας, κοσκινίζοντας τα συντρίμμια του καιρού, όταν το Λονδίνο δεν θα είναι παρά ένα μονοπάτι άγονο κι όταν όλοι αυτοί οι άνθρωποι που κυκλοφορούν βιαστικά πάνω στα πεζοδρόμια αυτό το πρωινό της Τετάρτης, δεν θα είναι παρά κόκκαλα, με μερικά δαχτυλίδια αρραβώνων μπερδεμένα μέσα στις στάχτες τους, και κείνες τις χρυσές κορώνες από αμέτρητα χαλασμένα δόντια. Τότε μόνο θα γίνη γνωστό το πρόσωπο που ήταν μέσα στο αμάξι». Σελ. 21). (Βιρτζίνια Γουλφ «Η κυρία Νταλλογουέη/ Μετ. Κωστούλα Μητροπούλου/ Γαλαξίας Εκδ. Ερμείας»).

Αντανακλούν αναφορές και σκέψεις άλλων όπως, ο Μίλαν Κούντερα, ο οποίος μελετά αξιολογικά στα δοκίμια -μυθιστορήματά του, το Ευρωπαϊκό μυθιστόρημα τοποθετημένο στα μικρά και μεγάλα λογοτεχνικά κέντρα της Ευρωπαϊκής ηπείρου, τα οποία καθορίζουν την μοναδική του ταυτότητα και την απήχηση των αλληλεπιδράσεων και επιρροών. (Μίλαν Κούντερα «Ο Πέπλος»/Δοκίμιο σε εφτά μέρη/ Μετ. Γιάννης Η. Χάρης/ Εστία).

Οι σημειώσεις του μεταφραστή είναι πολύ κατατοπιστικές αφού επισημαίνουν και επεξηγούν ιδιοτυπίες του Τζόις (αυτοβιογραφικά στοιχεία, επιλογή ονομάτων, αναφορές, εστίαση, παραλλαγές καταστάσεων, λογοπαίγνια), υποδεικνύοντας λεπτομερώς τις διασυνδέσεις ή τις διαδρομές που χαρακτηρίζουν την γραφή και το ύφος του Ιρλανδού συγγραφέα.


«Δεν μπορώ να μην θυμηθώ τον Χόρχε Λουίς Μπόρχες: «Όπως ο Σαίξπηρ, όπως ο Κεβέδο, όπως ο Γκαίτε, όπως κανένας άλλος συγγραφέας, ο Τζόις, δεν είναι τόσο ένας λογοτέχνης όσο μια ολόκληρη λογοτεχνία». (Σημ. τ. Μ.)Σελ.115


Τα λήμματα του λεξικού εμπλουτίζουν και συμπληρώνουν με τα ερμηνευτικά τους σχόλια, τις αναφορές σε -εξελληνισμένα και ξένα- ονόματα, πρόσωπα, τοπωνύμια, τοπόσημα, τίτλους έργων, μνημεία. Τέλος η παράθεση βιβλιογραφικών αναφορών δίνει στο διήγημα το χρίσμα μιας ουσιαστικής και διεισδυτικής λογοτεχνικής μελέτης.

«Οι νεκροί», είναι το τελευταίο διήγημα από την συλλογή διηγημάτων του έργου «Οι Δουβλινέζοι»(1914). Είναι το πρώτο μιας σειράς έργων με τίτλο «Τα μικρά» που εγκαινιάζουν οι εκδόσεις Μεταίχμιο, επιλέγοντας την αυτοτελή έκδοση μικρών κλασικών κειμένων.

 

Αποσπάσματα

«Η ψυχή του τρέκλισε αργά καθώς άκουγε το χιόνι να πέφτει ελαφρά στο σύμπαν κι ελαφρά να πέφτει, σαν τον ερχομό του έσχατου τέλους τους, πάνω σ’ όλους τους ζωντανούς και τους νεκρούς». Σελ. 92


«Όμως ζούμε σε μια εποχή αμφιβολιών και, ας μου επιτραπεί η έκφραση, βασανιστικών σκέψεων, και μερικές φορές φοβάμαι πως αυτή νέα γενιά, σπουδασμένη ή υπερσπουδασμένη όπως είναι, στερείται αυτές τις αρετές της ανθρωπιάς, της φιλοξενίας, του καλόκαρδου χιούμορ που χαρακτήριζαν παλιότερες εποχές». Σελ.57




«Η ψυχή του είχε πλησιάσει εκείνη την περιοχή όπου κατοικούν τα απειράριθμα πλήθη των νεκρών. Είχε επίγνωση, αλλά δεν μπορούσε να συλλάβει την αλλοπρόσαλλη και τρέμουσα ύπαρξή τους. Η ίδια του η ταυτότητα έσβηνε μέσα σ’ έναν γκρίζο φαντασματικό κόσμο. Ο ίδιος στέρεος κόσμος τον οποίο αυτοί οι νεκροί είχαν πλάσει κάποτε και στον οποίο είχαν ζήσει, τώρα έφθινε και διαλυόταν». Σελ. 91




«Ένας πίνακας που απεικόνιζε τη σκηνή του μπαλκονιού απ’ το Ρωμαίος και Ιουλιέτα ήταν κρεμασμένος εκεί και δίπλα του η εικόνα των δύο δολοφονημένων πριγκίπων στον Πύργο του Λονδίνου, την οποία η θεία Τζούλια είχε κεντήσει με κόκκινες, μπλε και καφέ κλωστές όταν ήταν μικρή. Πρέπει στο Παρθεναγωγείο να τους δίδασκαν για μια χρονιά αυτή την τέχνη». Σελ.26-27


« Στιγμές της κοινής τους ζωής, που κανείς δεν τις γνώριζε, ούτε θα τις μάθαινε ποτέ, αναδύθηκαν και καταύγασαν τη μνήμη του, σαν την τρυφερή φωτιά των άστρων». Σελ. 75


«Το άλογο κάλπαζε προσεκτικά κάτω απ’ τον θαμπό πρωινό ουρανό σέρνοντας πίσω απ’ τις οπλές του την παλιά άμαξα που κροτάλιζε, κι ο Γκέιμπριελ βρισκόταν ξανά σε μιαν άμαξα μαζί της και κάλπαζαν για να προλάβουν το πλοίο, κάλπαζαν προς το μήνα του μέλιτος.
Την ώρα που η άμαξα περνούσε τη γέφυρα Ο’ Κόνελ, η δεσποινίς Ο’ Κάλαχαν είπε:
«Λένε πως ποτέ δεν περνάς τη γέφυρα Ο’ Κόνελ χωρίς να δεις ένα λευκό άλογο».
«Εγώ πάντως τώρα βλέπω έναν λευκό άνδρα» είπε ο Γκέιμπριελ.
«Πού;» ρώτησε ο κύριος Μπαρτέλ ντ’ Άρσι.
Ο Γκέιμπριελ έδειξε το άγαλμα. –υπήρχε χιόνι σε πολλά σημεία του. Ύστερα τον χαιρέτησε φιλικά. «Καληνύχτα», Νταν είπε χαρούμενα». Σελ. 76-77


«Και δε σας ενδιαφέρει να κρατάτε επαφή με τη δική σας γλώσσα, τα ιρλανδικά;» ρώτησε η δεσποινίς Άιβορι». Σελ.32




«…δεν υπάρχει στην πατρίδα μας άλλη παράδοση που να τιμάται και να διαφυλάσσεται με τόσο ζήλο όσο η φιλοξενία». Σελ.56


«Λένε» είπε η Μαίρη Τζέιν, «πως τόσο χιόνι δεν είχαμε εδώ και τριάντα χρόνια. Και το πρωί διάβασα στις εφημερίδες πως χιονίζει παντού, σ’ όλη την Ιρλανδία». Σελ.71

 

Οι νεκροί | Τζέιμς Τζόις | Μετάφραση – Σημειώσεις Αχιλλέας Κυριακίδης | ΤΑ ΜΙΚΡΑ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ | ISBN  9786180343441 | Μάρτιος 2025

Κριτική – Αγγέλα Μάντζιου


 

 

 

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες: Το Φθινόπωρο του Πατριάρχη

Ακολουθήστε το cityportal.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις Διαβάστε για Συναυλίες, Σινεμά, Θέατρο, βιβλία, τέχνες, εκδρομές στην ατζέντα (ημερολόγιο) αλλά και όλα τα Τελευταία νέα από τη Θεσσαλονίκη, την Ελλάδα και τον Κόσμο, σήμερα, τώρα που συμβαίνουν.

 

Διαβάστε όλα τα τελευταία νέα | Ενημερωθείτε