Site icon Cityportal.gr

Ορκισμένη | Rene Karabash

Κριτική βιβλίου: Ορκισμένη | Rene Karabash | Εκδόσεις Μεταίχμιο | Πρώτη έκδοση 30/4/2025 | Μετάφραση Σπύρος Ν. Παππάς | ISBN 978-618-03-4314-4 | Σελίδες 184 | Τύπος εξωφύλλου Μαλακό | Διαστάσεις 13 x 20 | Ξενόγλωσσος τίτλος She Who Remains

«Ορκισμένη». Ιστορία αναφοράς στις συνθήκες ζωής που ορίζουν την μοίρα ανδρών και κυρίως γυναικών της περιοχής των Βαλκανίων, στην σκιά των ορισμένων και απαράβατων κανόνων του «Κανούν», ενός ιδιαίτερου εθιμικού δικαίου τιμής και αίματος, όταν μια γυναίκα αναλαμβάνει, λόγω βεντέτας, να πάρει την θέση του άνδρα ως κεφαλή μιας οικογένειας δίνοντας τον όρκο ενώπιον της κοινότητας.

Το τελετουργικό της κοινωνικής-φυλετικής μετάβασης, ως καταστατικό γεγονός εντός αυστηρού πλαισίου, αφορά μια ευρύτερη κοινότητα ανθρώπων, σηματοδοτώντας προνόμια, περιορισμούς και απαγορεύσεις για το πρόσωπο και την κοινότητα. Το «Κανούν», αναθέτει ανδρικό ρόλο στην γυναικεία φύση. Θέτει τέλος στην βεντέτα του αίματος, ξεπληρώνοντας την αποκατάσταση της ανδρικής τιμής με τον όρκο της παρθενίας.

Η ιστορία που περιγράφεται στο βιβλίο της Rene Karabash, αφορά την περίπτωση μιας γυναίκας, της Μπεκιά, η οποία ζει στην Αλβανία. Στην λογοτεχνική συνθήκη, διηγείται η ίδια την ιστορία της, εκθέτοντας γεγονότα και προσωπικές αποφάσεις που καθόρισαν την πορεία της ζωής της.

 

Από την δίδυμη κύηση αρσενικού και θηλυκού εμβρύου της μητέρας της, επιβιώνει μόνο το θηλυκό έμβρυο. Το κορίτσι μεγαλώνει σε μια οικογένεια που λαχταράει την γέννηση αγοριού. Ο αδερφός της γεννιέται μερικά χρόνια αργότερα όμως δεν ανταποκρίνεται στο αρρενωπό πρότυπο της κοινότητας. Η Μπεκιά επιζεί στην σκιά του δίδυμου εαυτού της. Ανταποκρίνεται σε πολλαπλά καθήκοντα που υπερβαίνουν το φύλο της. Βρίσκει στο πρόσωπο ενός ξένου κοριτσιού, διέξοδο στα όνειρα της αποδοχής του εαυτού της. Η κοινότητα σχολιάζει υπονομευτικά την ανάγνωση βιβλίων με ακροάτρια την Μπεκιά.

Της ανακοινώνεται ο αρραβώνας και ο επικείμενος γάμος. Τα προικιά είναι έτοιμα μαζί με την σφαίρα που ο γαμπρός μπορεί να χρησιμοποιήσει εναντίον της. Αποφασίζει να μην δεσμευτεί με γάμο και να γίνει ορκισμένη, γεγονός που επισείει την βεντέτα εκ μέρους της οικογένειας του συζύγου προς την δική της. Ο αδερφός της, αρνούμενος τον ρόλο του συνεχιστή της βεντέτας εγκαταλείπει την χώρα. Ο πατέρας της δολοφονείται αφού παίρνει την θέση του, ύστερα από την διορία της μπέσας. Η ίδια αναγκάζεται, καθότι «Ορκισμένη», να ζήσει ως άνδρας, λαμβάνοντας εθιμοτυπικώς νέα ταυτότητα στην παρενδυσία απάρνησης ονόματος και φύλου. Ακούει πλέον τον εαυτό της στο ανδρικό όνομα, Μάτια. Πίσω από αυτόν τον μετατοπισμό κρύβονται άλλες ιστορίες αισθημάτων και οικογενειακών-κοινωνικών ρόλων στον κύκλο της κοινότητας ενός χωριού και εντός της ευρύτερης θεσμικής οικονομικο-κοινωνικο-πολιτικής συνθήκης μιας χώρας. Στιγματίζεται μια πράξη άρνησης και ματαίωσης ενός γάμου από μια γυναίκα, καθώς και η σπίλωση της ανδρικής τιμής από την υποψήφια σύζυγο, γεγονός που επισείει τιμωρία και εκδίκηση μέσω βεντέτας.

Αναδεικνύεται παράλληλα ο κοινωνικός περίγυρος τόσο του στενού οικογενειακού κύκλου, (συγγενείς εξ αίματος και εξ αγχιστείας, σχέσεις, καταβολές, επιρροές, ρόλοι) όσο και του ευρύτερου κοινοτικού περιβάλλοντος (μοίρασμα ρόλων, ανάληψη καθηκόντων, οικογενειακές συνάψεις συμφωνιών όπως ο γάμος, εθιμοτυπίες, βεντέτες, τιμήματα, προσβολή της ανδρικής τιμής, εργασίες και ασχολίες, παραβίαση κανόνων, αθέτηση υποσχέσεων, ρυθμίσεις επιβίωσης, κανόνες ζωής και θανάτου).

Στην δομή του βιβλίου υπάρχουν δύο μέρη στα οποία εμπεριέχονται σύντομα κεφάλαια που ονοματίζονται με σχετικούς τίτλους. Συνδέουν προλογικές επεξηγήσεις, ποιήματα, αποσπάσματα θρησκευτικών κειμένων, ανοίγοντας κύκλους αρχής και τέλους. Το ύφος είναι προσωπικό, εξομολογητικό και η αφήγηση αβίαστη. Η εξιστόρηση γίνεται σε πρώτο πρόσωπο και απευθύνεται σε δημοσιογράφο. Δίδεται υπό μορφήν προφορικής συνέντευξης σε μια γυναίκα. Η συνέντευξη καταγράφεται σε κάμερα. Η καταγραφή διακόπτεται, λόγω παρέλευσης χρόνου, εργασιών και σωματικής κόπωσης.

Στην ροή της αναδρομικής αφήγησης, κατατίθενται επιστολές, οι οποίες φωτίζουν διάφορες πλευρές της οικογενειακής ζωής της ορκισμένης παρθένας και τα κίνητρα ή τα αισθήματα των προσώπων που τις αποστέλλουν. Οι επιστολές αναγιγνώσκονται από την δημοσιογράφο εφ’ όσον η Μπεκιά δεν γνωρίζει ανάγνωση. Έρχεται στο φως μια τραγική οικογενειακή ιστορία στην αποκάλυψη δεσμών αίματος, σχέσεων, αισθημάτων, ρόλων, μυστικών, φόβων, επιθυμιών.

Ο τόνος είναι ποιητικός και σε κάποια σημεία είναι διακριτή μια απλοϊκότητα ύφους στους θεματικούς μετατοπισμούς της ιστορίας. Η μπερδεμένη συνειρμική εξιστόρηση δίνει στην αφήγηση την πιστοποίηση μιας αυθόρμητης προσωπικής εξομολόγησης η οποία συχνά μένει μετέωρη. Πίσω από τα πρόσωπα και τους ρόλους, στις αναμνήσεις, στους πλάγιους διαλόγους, διολισθαίνει η πραγματικότητα ενός κόσμου σκληρού και αμείλικτου, ο οποίος αυτορυθμίζεται καταστροφικώς έως δεκάτης γενεάς. Παράλληλα διαφαίνεται το τέλος της μοιραίας κατάληξης.

Οι κανόνες σχετικά με την τιμή ή την διορία της μπέσας πριν την βεντέτα, καθορίζουν την τύχη ατόμων και προσδιορίζουν το μέλλον μιας κοινότητας, θέτοντας συνεχώς στην κόψη των ορίων την εξεταγή παλαιών λογαριασμών, στο όνομα της ηθικής που επιβάλλει η πολύπλοκη εθιμοτυπία του «Κανούν». Εθιμικό δίκαιο οι αρχές του οποίου αναφέρονται σε διάφορα κοινωνικά θέματα της κοινότητας (ιεραρχία, αποφάσεις, συμφωνίες, αξίες, πεποιθήσεις, καθήκοντα, έλεγχος, σχέσεις των φύλων, γάμος, μητρότητα, φιλοξενία, έθιμα, θάνατος).

Λεπτές παρατηρήσεις, συσχετισμοί, αναλογίες, συμβολισμοί, εικόνες, περιγράφουν μια παραδοσιακή κοινωνία καταπιεστική και κλειστή, έναν κόσμο αυστηρών κανόνων που διέπουν την ζωή ανδρών και γυναικών. Οι πληροφορίες που αντλεί ο αναγνώστης είναι ποικίλες, ψυχογραφικού-φυλετικού, Δικαιο-νομικού εθιμοτυπικού και κυρίως κοινωνιολογικού ενδιαφέροντος. Μικρές ανατροπές δίνουν στην μαρτυρία τις ρωγμές μιας αμφισβήτησης ως την αποδοχή και την συγχώρεση, συσχετίζοντας και συσκοτίζοντας ποιητικά τις συμπεριφορές, τις εφηβικές-νεανικές παρορμήσεις, τις διεκδικήσεις, τον ανταγωνισμό, χρωματίζοντας την δύναμη των αισθημάτων, τις αποφάσεις, τις επιλογές, την επιθυμία, την ενοχή, την τύψη για τον κλήρο ζωής ή την τροπή της μοίρας μιας ύπαρξης.

Αποσπάσματα

«Ο Νεμάνια και ο αδερφός του είναι στο τραπέζι, ήρθανε στο σπίτι, για το νεκρόδειπνο, έτσι ορίζει το Κανούν, ο φονιάς κάθεται και τρώει με τους συγγενείς του σκοτωμένου. Βάζω ψωμί στο τραπέζι και κάθομαι, ο αδερφός του Νεμάνια στέκεται απέναντί μου, ανάμεσά μας αχνίζει κουνέλι μαγειρευτό,…». Σελ. 110

«…το Κανούν δεν το κυνηγούν οι νόμοι, κυρία μου, κυβερνήσεις πέφτουν, άλλες έρχονται, οι νόμοι του Κανούν είναι χάλκινοι, δεν μας έρχονται τυχαία από την εποχή του χαλκού, περήφανη είμαι, που ζω σ’ αυτά τα χώματα, για τη μοναξιά δεν θέλω να μιλώ, η ελευθερία είναι πιο σημαντική, ούτε αδερφός ούτε πατέρας ούτε τίποτα, αν γίνει λόγος για το Κανούν, οι νόμοι του στέκονται πάνω απ’ όλα, πάνω ακόμα κι από εκείνους τους ορεινούς όγκους κείθε πέρα, η αντρική τιμή είναι σημαντική, να διαφυλάξεις την τιμή της γενιάς» Σελ.84
«…το ουρλιαχτό της μάνας μου απλώνεται πάνω απ’ όλα τα σπίτια του χωριού και γυρεύει παράθυρο ανοιχτό» Σελ.76

«ήδη στην κοιλιά της μάνας μου
άκουγα διάφορα
όπως τον πατέρα μου να λέει
θέλω γιο
το όνομά μου σημαίνει αυτή που επέζησε, που έμεινε ζωντανή, εκείνη που σώθηκε» Σελ.26

«έρχεται βροχή
λέει ο νεκροθάφτης στον λιθοξόο, δεν έχω μαζέψει τα πρόβατα λέει ο λιθοξόος στον νεκροθάφτη, στρέφω το κεφάλι πίσω και τους κοιτάζω, έπειτα κοιτάζω τη μάνα μου, σκιά δίπλα μου, η οποία κουβαλάει τον σταυρό, πίσω από τα μαύρα μαντίλια, ουραγός, σέρνει τα τσαρούχια του ο τυμπανιστής, εκεί, όπου χτυπούσε ο κόπανος του τυμπάνου, το δέρμα του τυμπάνου είχε μαυρίσει, μόνο αυτός απέμεινε ζωντανός, οι άλλοι συγχωρέθηκαν λέει ο νεκροθάφτης στον λιθοξόο, άνθρωποι δεν απέμειναν, σύντομα ούτε τυμπανιστή δεν θα ‘χουμε,…» Σελ.109

«Μάτια, Μπεκιά στο διαβατήριο, πατημένα τα τριάντα τρία, ναι, αδερφός Σάλε, πατέρας Μουράς σκοτωμένος, μάνα πεθαμένη λίγο μετά απ’ αυτόν, μόνο η γελάδα η Νούρα και τα περιστέρια του πατέρα μου, αγαπημένο χρώμα το γαλάζιο, φόβος μόνο για το χιόνι, το πολύ χιόνι, η μοναξιά είν’ άλλη υπόθεση, όχι, ο έρωτας εδώ απαγορεύεται, ίσον θάνατος,…»Σελ.25

«διαβάστε μου το τελευταίο γράμμα και φύγετε»Σελ.115

«ορκίζομαι στον άρχοντα των αλβανικών Άλπεων, Λεκ Ντουκαγκίνι,…
για ουρανό και γη, και για την πέτρα αυτή,
γι’ αυτό το βάρος, και για τούτο το ψωμί
ορκίστηκα» Σελ.18-19

Κριτική Αγγέλα Μάντζιου


 

 

Ο κηπουρός και ο θάνατος | Georgi Gospodinov

Exit mobile version