28.7 C
Thessaloniki
28.7 C
Athens

Περί μεγαλοφυΐας και αριστουργήματος

Καθισμένοι σε ένα τραπέζι πίνουν ποτά. Στραγγίζουν τα ποτήρια τους.

– Θα πιεις άλλο ένα;
– Άλλο ένα… Δεν ξέρω, νιώθω ήδη ζαλισμένος.
– Με ένα ποτό; Εσύ συνήθως πίνεις δύο – τρία ή και τέσσερα καμιά φορά.
– Τώρα όμως με ζάλισε το πρώτο. Ίσως είμαι κουρασμένος, θέλω να κοιμηθώ.
– Από τώρα; Είναι δώδεκα και τέταρτο ακόμα.
– Νιώθω μια εξάντληση, δεν ξέρω… Θα ήθελα να πάω να ξαπλώσω, να χαλαρώσω.
– Περπάτησες πριν;
– Ναι, περπάτησα. Περίπου 70 λεπτά βιαστικά. Αν περπατούσες μαζί μου δεν θα μπορούσες να με φτάσεις.
– Σιγά ρε.
– Έλα μαζί μου την επόμενη φορά, ακολούθα και θα δεις.
– Θα έρθω…
– Πάμε και στοίχημα αν θέλεις.
– Θα δούμε. Τελικά θα πιεις άλλο ένα;
– Εντάξει, ας πιούμε άλλο ένα.

(Φέρνουν ποτά)

– Έχω μια απορία… Κάποιος που μπορεί να αναγνωρίσει μια μεγαλοφυΐα είναι κι αυτός ο ίδιος μεγαλοφυΐα;
– Ε!… Μάλλον. Σίγουρα πάντως δεν είναι ηλίθιος.
– Δεν λέω αυτό. Εντάξει, σίγουρα δεν είναι ηλίθιος, είναι έξυπνος άνθρωπος, διορατικός… Αλλά είναι και ο ίδιος μεγαλοφυΐα; Ξέρεις η απάντηση δεν είναι καθόλου προφανής… Έχει τύχει να συναντηθούν μεγαλοφυΐες που δεν αναγνώρισε η μία την άλλη.
– Εννοείς δεν παραδέχτηκε ο ένας τον άλλον ως μεγαλοφυΐα;
– Όχι. Δεν κατάλαβε ούτε ο ένας ούτε ο άλλος, ότι ο άλλος ήταν μεγαλοφυΐα.
– Α! Πώς μπορεί σε μια προσωπική επαφή με κάποιον να καταλάβεις αν είναι μεγαλοφυΐα; Στην επαφή με το έργο του άλλου καταλαβαίνεις, ή δεν καταλαβαίνεις, αν αυτός που το δημιούργησε είναι μεγαλοφυΐα.
– Έχεις δίκιο, στην επαφή με το έργο του άλλου… Θα πρέπει να υπάρχει ένα έργο.
– Ε πώς αλλιώς;
– Δεν αφοσιώνονται πάντως όλοι σε ένα έργο –σε ένα έργο δικό τους. Κάποιοι ασχολούνται με το έργο κάποιου άλλου ή κάποιων άλλων που θαυμάζουν… Το διερευνούν, το αποτιμούν, αλλά δεν προχωρούν πέρα από αυτό σ’ ένα έργο δικό τους.
– Εξαρτάται τι εννοούμε έργο…
– Θέλω να πω, ο Σαλιέρι που αναγνώριζε το μεγαλείο της μουσικής του Μότσαρτ, που τον θαύμαζε ως μουσική μεγαλοφυΐα, ήταν κι ο ίδιος μια μεγαλοφυΐα;
– Εννοείς στο θεατρικό έργο, που έγινε μετά και ταινία…
– Έστω, σ’ αυτό. Το αναφέρω ως γνωστό παράδειγμα… Ήταν και ο Σαλιέρι μια μεγαλοφυΐα αφού αναγνώριζε τη μουσική μεγαλοφυΐα του Μότσαρτ, κάτι που δεν μπορούσαν οι άλλοι της εποχής του;
– Μπορεί να ήταν μια μεγαλοφυΐα ως προς την κριτική του ικανότητα να αναγνωρίζει μια μεγαλοφυΐα, μια μουσική μεγαλοφυΐα, μιας και ο ίδιος ήταν επίσης γνώστης της μουσικής και συνθέτης, καλός μουσικός…
– Αλλά ήταν και… αρχιμουσικός, ευνοούμενος από την εξουσία, είχε τη δόξα και την τιμή της αναγνώρισης και ωστόσο ο ίδιος αναγνώριζε κάποιον άλλον ως μεγαλοφυΐα και τον ζήλευε…
– Στο θεατρικό, λες… και στην ταινία.
– Ναι, σε αυτό το παράδειγμα.
– Δεν νομίζω πως ορίζεται έτσι, με τρόπο δραματικό, μια μεγαλοφυΐα. Η μεγαλοφυΐα ορίζεται από το έργο της, είναι ο δημιουργός ενός αριστουργήματος ή και περισσότερων αριστουργημάτων. Δεν μιλάμε απλώς για μια χαρισματική προσωπικότητα…
– Ναι… Και ο Σωκράτης; Ήταν μεγαλοφυΐα; Ποιο ήταν το αριστούργημα που έδωσε; Ο Πλάτων, από την άλλη, που έγραψε τόσα έργα εμπνευσμένα από τη διδασκαλία του Σωκράτη και κάποια από αυτά μπορούν σίγουρα να θεωρηθούν αριστουργήματα, ήταν περισσότερο μεγαλοφυής από τον δάσκαλό του;
– Ο Σωκράτης δεν νομίζω πως νοιαζόταν να μείνει στην ιστορία ως μεγαλοφυΐα. Δεν τον ενδιέφερε αυτού του είδους η υστεροφημία… Όχι, ο Σωκράτης δεν άφησε πίσω του κανένα αριστούργημα, αν ταιριάζει να μιλάμε για τη φιλοσοφία με όρους αριστουργήματος, που νομίζω ότι ταιριάζει περισσότερο για την τέχνη.
– Ο Μπέργκμαν όμως, αναγνώριζε ρητά τη μεγαλοφυΐα του Στρίντμπεργκ. Κι ήταν ο θαυμασμός του γι’ αυτόν που τον ωθούσε να κάνει έργα αντάξια του.
– Όσο γι’ αυτό… Έτσι είναι.
– Ορίστε λοιπόν που υπάρχουν δύο μεγαλοφυΐες, ο καθένας στην τέχνη του, ο Στρίντμπεργκ στο θέατρο και ο Μπέργκμαν στο σινεμά, ο οποίος αναγνωρίζει τον πρώτο και εμπνέεται από αυτόν.
– Ο Στρίντμπεργκ σίγουρα, υπήρξε μεγαλοφυΐα, έγραψε μερικά αριστουργήματα. Για τον Μπέργκμαν δεν ξέρω. Δεν έχει ειπωθεί ακόμα η τελευταία λέξη, η τελική ετυμηγορία για κάποια απ’ τα έργα του…
– Εγώ λέω ότι η «Περσόνα» και το «Κραυγές και ψίθυροι» είναι αριστουργήματα του σινεμά.
– Άλλοι όμως λένε η «Σιωπή» ή η «Έβδομη σφραγίδα».
– Και η ταινία «Πολίτης Κέην», δεν είναι ένα αδιαμφισβήτητο αριστούργημα;
– Σίγουρα. Και μόνο γι’ αυτό το έργο ο Όρσον Γουέλς υπήρξε μια μεγαλοφυΐα του σινεμά.
– Ο οποίος υπήρξε μέγας θαυμαστής του Σαίξπηρ, έτσι δεν είναι;
– Ναι, ναι. Ο θαυμασμός όμως για μια μεγαλοφυΐα δεν είναι αρκετός. Μπορεί όμως να σε εμπνεύσει να επαναλάβεις την πράξη της δημιουργίας, θέλω να πω ότι ο θαυμασμός για ένα έργο μπορεί να σε εμπνεύσει να φτιάξεις κι εσύ το δικό σου αριστούργημα. Το έργο είναι που αξιολογείται και σε χρίζει, ως δημιουργό του, μεγαλοφυΐα.
– Άρα, μπορεί να υπάρχουν δυνάμει ή εν ενεργεία μεγαλοφυΐες…
– Ας πούμε. Πριν υπάρξει όμως το έργο που θα αναγνωριστεί ως αριστούργημα,  κανείς δεν μπορεί να πει.
– Ο Κούντερα, ας πούμε, που είχε το χάρισμα να αναγνωρίζει τους μεγάλους του μυθιστορήματος και να προσπαθεί να γίνει αντάξιος τους, δεν ήταν μεγαλοφυΐα; Ο θαυμασμός του για τον Κάφκα, φερ’ ειπείν…
– Ναι, ο Κάφκα είναι μεγαλοφυΐα. Ο «Πύργος» είναι αριστούργημα…
– Ποιο είναι όμως το αριστούργημα του Κούντερα; «Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι»; Η «Αθανασία»;
– Δεν ξέρω… Εγώ νομίζω πως το αριστούργημά του είναι οι «Προδομένες διαθήκες», το μυθιστορηματικό του δοκίμιο.
– Λες! (Παύση) Ο Χέμινγουέι έγραψε κανένα αριστούργημα.
– Δεν ξέρω… δεν νομίζω. Δεν ξέρω…
– Ο Πικάσο όμως ήταν μεγαλοφυΐα.
– Σίγουρα, αυτός ήταν.
– Ο Μπουνιουέλ;
– Έτσι που το θέτουμε εδώ, δεν νομίζω…
– Ο Αντονιόνι;
– Ναι, αυτός μάλλον…
– Όπως και ο Βάγκνερ, ο Ρεμπώ, ο Φλωμπέρ…
– Και ο Καβάφης, λέω εγώ. Μερικά ποιήματά του είναι αριστουργήματα… Μόνο που εδώ παραθέτουμε ονόματα. Ενώ θα έπρεπε να μιλάμε για έργα, να ονοματίζουμε έργα, ως παραδείγματα μεγάλης δημιουργίας, πρωτότυπα έργα…
– Όπως έλεγε και ο Φλομπέρ για την ηρωίδα του Έμα Μποβαρί: «Αυτή η σκύλα θα μείνει, θα υπάρχει και μετά που εγώ θα έχω χαθεί». Μιλούσε θαρρείς και ζήλευε το δημιούργημά του.
– Ναι, αλλά και καμάρωνε γι’ αυτό.
– Ναι… Καμάρωνε και ζήλευε κιόλας… Δεν αποκλείει το ένα το άλλο. Πάντως ο Λεοπόλδος Μότσαρτ αποκλείεται να ζήλευε τον γιο του Βόλφγκαγκ Αμαντέους. Τον εκπαίδευε και τον κατηύθυνε από πολύ μικρό για γίνει μια μουσική μεγαλοφυΐα –όπως έγινε εντέλει. Γιατί να ζηλεύει το δημιούργημά του;
– Επιμένεις στα πρόσωπα… Αυτές είναι ερμηνείες της δικής μας εποχής, της εποχής των διασημοτήτων, των διάσημων ονομάτων, των ονομάτων που πουλάνε σε ένα κοινό, σαν τη μάρκα ενός προϊόντος. Μπορεί ο Λεοπόλδος να μην σκέφτηκε ποτέ να γίνει ο γιος του μια μουσική μεγαλοφυΐα, μια διασημότητα, όπως το εννοείς, έστω και μετά το θάνατό του, αλλά να τον εκπαίδευσε γιατί αγαπούσε ο ίδιος τη μουσική, τη λάτρευε σαν θρησκεία… και να προόριζε τον γιο του, όπως προσπάθησε και με την κόρη του άλλωστε, στο να δοξάξει τη μουσική. Τον αφιέρωσε στη μουσική και τον έκανε και να αφοσιωθεί στη μουσική, όπως ένας μοναχός αφοσιώνεται στο θεό. Ένα είναι να γεννιέσαι με το χάρισμα… κι άλλο είναι να αφοσιώνεσαι σε αυτό που μπορείς να υπηρετήσεις με το χάρισμά σου.
– Αρκεί να βρεις την τέχνη για την οποία είσαι προορισμένος… Γιατί μπορεί να θαυμάζεις ένα καλλιτέχνη που έχει δώσει σπουδαίο έργο σε μια τέχνη κι εσύ να διαπρέψεις σε μια άλλη τέχνη, που βρίσκεται στην άνθισή της στη δική σου εποχή. Ο Μπέργκμαν έλεγε στο τέλος, πως σε όλη του τη ζωή προσπάθησε να γράψει μια φράση αντάξια του Στρίντμπεργκ.
– Και αν εννοούσε τα θεατρικά του κείμενα, μάλλον δεν τα κατάφερε. Έκανε όμως σπουδαίες ταινίες, εκεί τα κατάφερε… Αλλού ήταν τελικά το χάρισμά του.
– Ο Κορνήλιος Καστοριάδης ήταν μεγαλοφυΐα;
– Αν ήταν, εξακολουθεί να είναι, μέσα από τα έργα του… το σύνολο του έργου του.  Ήταν ένας τεράστιος νους. Είχε το χάρισμα -και την κατάρα, όπως έλεγε ο ίδιος- της μνήμης, δεν ξεχνούσε σχεδόν τίποτα από όσα μάθαινε. Κι έψαχνε συνεχώς  πεδίο για να αξιοποιήσει το χάρισμά του, φιλοσοφία, ιστορία, οικονομικά, νομικά, πολιτικό στοχασμό, θετικές επιστήμες, ψυχανάλυση. Μπορούσε να συνομιλεί επί ίσοις όροις με τους μεγαλύτερους διανοητές, όχι μόνο της εποχής του αλλά και ολόκληρης της ιστορίας της σκέψης… Έψαχνε πάντα για κάποιον συνομιλητή, έστω και για να αντιπαρατεθεί μαζί του… δεν έβρισκε όμως πάντα κάποιον αντάξιο του, ανάμεσα στους ζωντανούς.

(Παύση)

– Ο Μπουκόφσκι;
– Αυθεντικός. Καλός ποιητής, αλλά με περιορισμένο ορίζοντα ενδιαφερόντων, όπως έλεγε ο ίδιος για τον εαυτό του. Πάντως από τους Γκίνσμπεργκ, Μπαρόουζ και άλλους ψιλοδιάσημους παρλαπίπες. σίγουρα είναι κλάσεις ανώτερος, δεν το συζητώ. Αλλά όχι, μεγαλοφυΐα δεν ήταν… (Χασμουριέται)
– Νύσταξες;
– Ζαλίστηκα. Θέλω να πάω να την πέσω, να κοιμηθώ… και να ονειρευτώ. Μου λείπουν τα όνειρα. Φτάνω σε ένα σημείο κορεσμού και μετά δεν έχω τι άλλο να πω…

(Χτυπάει ο συναγερμός ενός αυτοκινήτου, ξαναχτυπάει… Σταματάει)

– Ο Ξενάκης; Ήταν μεγαλοφυΐα για τη μουσική που έγραψε;
– Δεν ξέρω… Δεν νιώθω ικανός να τον κρίνω… Αν και δεν νομίζω πως ήταν μεγαλοφυΐα. Ήταν όμως αφοσιωμένος, ηρωικά αφοσιωμένος σε αυτό που έκανε… Φλυαρούμε όμως τώρα. Έληξε αυτό το θέμα, νομίζω…
– Αν θέλεις, μπορούμε να φύγουμε.
– Ωραία. Να φύγουμε…
– Υπάρχουν άραγε αριστουργήματα χωρίς μεγαλοφυΐα;
– Υπάρχουν. Τα έργα της φύσης. Υπάρχουν τοπία απαράμιλλης ομορφιάς.
– Τα μικρά παιδιά, όταν κοιμούνται, δεν είναι ένα αριστούργημα;
– Μεταφορικά, ναι, είναι.
– Ο έναστρος ουρανός μια νύχτα με ξαστεριά;
– Είναι. Και λοιπόν;
– Δεν μετράνε αυτά;
– Πώς δεν μετράνε. Αυτά ήταν το πρώτο ερέθισμα και ο θαυμασμός που προκάλεσαν στους ανθρώπους ήταν κάποτε η αρχή της δημιουργίας. Θα πάμε για ύπνο;
– Πάμε.
– Όλο το λες και δεν ξεκινάμε. Άντε πάμε.
– Πάμε.

Αποχωρούν

Σωτήρης Ζήκος

Ακολουθείστε το Cityportal.gr στο Google News για να μαθαίνετε πρώτοι όλα τα τελευταία νέα

Διαβάστε όλα τα Τελευταία Νέα (Ελλάδα, Διεθνή) στο Cityportal.gr

Cityportal.gr Live ενημέρωση: O κορωνοϊός λεπτό προς λεπτό στην Ελλάδα και παγκοσμίως

Τελευταία νέα

Ο ΚΑΙΡΟΣ

Thessaloniki
clear sky
28.4 ° C
30.4 °
25.2 °
70 %
1.3kmh
0 %
Πε
28 °
Πα
39 °
Σα
38 °
Κυ
36 °
Δε
34 °