9.8 C
Thessaloniki
11.4 C
Athens

Το βιβλίο των χελιών | Patrik Svensson | κριτική

Κριτική Άγγελα Μάντζιου

Το βιβλίο των χελιών
Ένας πατέρας, ένας γιος και το πιο αινιγματικό ψάρι του κόσμου
Συγγραφέας: Patrik Svensson
Μετάφραση Αγγελική Νάτση
Εκδότης: Μεταίχμιο
ISBN: 9786180321913
Αριθμός Σελίδων: 320
Εξώφυλλο: Μαλακό εξώφυλλο
Διαστάσεις: 14 Χ 20,5
Γλώσσα Γραφής: ελληνικά
Ημερομηνία 1ης Έκδοσης: 2020
Έτος Έκδοσης: 2020

Ο Σουηδός συγγραφέας, Patrik Svensson, με  το λογοτεχνικό δοκίμιο, «Το βιβλίο των χελιών», καταδύεται στις μνήμες και στα βιώματα της παιδικής του ηλικίας, καταγράφοντας ένα κομμάτι της προσωπικής του εμπειρίας όταν μαζί με τον πατέρα του ψάρευαν χέλια στο ποτάμι κοντά στο σπίτι τους. Με αφορμή αυτήν την ιδιαίτερη δραστηριότητα που τον συνδέει άμεσα με την ανάμνηση της μορφής του πατέρα, κατανοώντας ουσιαστικά την σχέση τους, συνδεδεμένη και με την ιστορία της υπόλοιπης οικογένειας, δίνεται η συνθήκη-ευκαιρία να εξετάσει πολύπλευρα το ταξίδι αυτού του αινιγματικού ψαριού, από τα σκοτεινά βάθη του ωκεανού στα ποτάμια και στις λίμνες, διερευνώντας τον κύκλο της ζωής  του στο βάθος των αιώνων της ύπαρξής του, αφετηρία και τέρμα, από- και προς- την Θάλασσα των Σαργασσών.
 
Αυτό το παράξενο ψάρι αποτελεί το αντικείμενο της μελέτης του. Παρουσιάζει από πολλές οπτικές, την θέση που κατέχει στην κοινωνική, οικονομική, περιβαλλοντική  δραστηριότητα πολλών λαών, καθώς σχετίζεται με  τις ασχολίες, τις καθημερινές συνήθειες, τις  τοπικές πολιτισμικές παραδόσεις (γιορτές, έθιμα, θρύλοι, μύθοι,  μαγειρική, νόμισμα, ορόσημα, γλωσσικές εκφράσεις). Η ενασχόληση με το ψάρεμα χελιών, διαμορφώνει την ταυτότητα και επηρεάζει αταβιστικά ακόμα και την ψυχολογία και  τον χαρακτήρα κοινωνικών ομάδων και ανθρώπων που συνεχίζουν την ιδιαίτερη αυτή παράδοση σε διάφορους τόπους στην Ευρώπη (Σουηδία, Ιρλανδία, Ισπανία), στην Ασία (Ιαπωνία), ή στην Βόρεια Αμερική.  
 
Παράλληλα ο συγγραφέας παραθέτει διάφορες επιστημονικές θεωρίες, έρευνες, μελέτες και συμπεράσματα, εκθέτοντας έναν συνδυασμό δεδομένων σχετικών επιστημονικών πεδίων όπως η βιολογία, η ωκεανογραφία, η ιστορία της επιστήμης, η γεωγραφία, η λογοτεχνία, η φιλοσοφία, ακόμα και η ψυχανάλυση και η ψυχολογία. Οι αναφορές σε επιστήμονες που προσπάθησαν να λύσουν το βιολογικό μυστήριο γύρω από την ζωή, την αναπαραγωγή και τον θάνατο των χελιών, από την αρχαία εποχή του Αριστοτέλη έως και την σύγχρονη τεχνολογική εποχή, καταδεικνύει το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας για την ζωή, αλλά και τον αγώνα, τον τιτάνιο άθλο, του ανθρώπου για την κατάκτηση της γνώσης ανά τους αιώνες. Ταξίδι στην ιστορία της επιστήμης και της φαντασίας, ως τις ρίζες καταγωγής, εξέλιξης, μεταμόρφωσης και εξαφάνισης  των ειδών. 
 
Η πρωτοπρόσωπη-αυτοβιογραφική αφήγηση διακόπτεται με τρόπο δεξιοτεχνικό, από παρεμβολές διηγήσεων και  μικροϊστοριών, θρησκευτικών χωρίων, αποσπασμάτων από λογοτεχνικά κείμενα με σχετικές αναφορές στο χέλι. Η εξιστόρηση συμπληρώνεται  με κοινωνιολογικές παρατηρήσεις και στοχασμούς που απηχούν τον ευρύτερο προβληματισμό για την επιστήμη της οικολογίας, το περιβάλλον και το μέλλον του κόσμου.
 
Οι μέθοδοι και οι τεχνικές ψαρέματος, οι  συνθήκες και η ατμόσφαιρα της αναμονής,  περιγράφονται άμεσα και βιωματικά, από την οπτική του παιδιού στο οποίο παραδίδεται ένα μάθημα ζωής και στο οποίο μεταβιβάζεται βήμα- βήμα, μια εμπειρική-προγονική  γνώση του φυσικού κόσμου. Δίνεται  η ευκαιρία στον συγγραφέα να μιλήσει τόσο για τον πατέρα του, όσο και για  τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς του καθώς  και για την ιστορία των παππούδων του. Φωτίζοντας  την ζωή τους, σκιαγραφεί την κοινωνία της εποχής και τις αντίστοιχες συνήθειες, σχετικές αντιλήψεις, αξίες.
 
Ο  συγγραφέας θίγει ζητήματα οικολογικού ενδιαφέροντος και εκθέτει τους προβληματισμούς του, σχετικά με την ανθρώπινη δραστηριότητα και τον επεμβατικό χαρακτήρα της εκμετάλλευσης του οικοσυστήματος. Αναφερόμενος στην εξαφάνιση ειδών και στον επιταχυνόμενο ρυθμό της, φέρνοντας διάφορα παραδείγματα,  καταφέρνει να επικεντρώσει την προσοχή στα  σύγχρονα ζητήματα, να μιλήσει για τις όψεις  και τις μεταβολές- μεταμορφώσεις της ζωής, την εξέλιξη, την φθορά, τα δεδομένα της επιστήμης, την γνώση,  τον φυσικό κόσμο, τον χρόνο, την ασθένεια και τον θάνατο, την απώλεια, τα συναισθήματα, τους νόμους και το νόημα της ζωής, τα όρια, τις στρατηγικές και τις  επιλογές στην προοπτική του μέλλοντος του πλανήτη και των επόμενων γενεών.
 
Εξομολογητικό, με συναισθηματική φόρτιση, καθώς αφηγείται τις τελευταίες στιγμές της ζωής του πατέρα του και με έναν παρηγορητικό τόνο για την ύστατη προσπάθεια της ζωής, το βιβλίο αφήνει μια αύρα συγκίνησης, εστιάζοντας στην αρχετυπική  σχέση πατέρα- γιου. Στο  πρίσμα της κατανόησης της μεταμόρφωσης της ζωής, του μυστηρίου και της ανεξάντλητης ενέργειάς της, στο όνομα της αγάπης και των ακατάλυτων συναισθημάτων και δεσμών, δίνεται η οπτική θεώρησης και συνείδησης του κόσμου. Ακόμη κι αν δεν τα γνωρίζουμε όλα, τόσο ως προς τις ανθρώπινες βιολογικές  ρίζες καταγωγής μας όσο και ως προς τις καταβολές των ειδών, (ο πατέρας του αγνοεί ποιος υπήρξε ο βιολογικός του πατέρας, η επιστήμη δεν κατόρθωσε ακόμη να αποκρυπτογραφήσει όλα τα μυστικά), αξίζει να αφεθεί κανείς με εμπιστοσύνη στο μαγικό ρεύμα της ζωής και στην μοναδικότητα  που συνεπάγεται.
 
Η γοητεία των αναπάντητων ερωτημάτων, η ανθρώπινη γνώση και εμπειρία, το αίνιγμα και το μυστήριο της ζωής και του θανάτου, ο κύκλος ζωής του φυσικού κόσμου, η εξέλιξη-προσαρμοστικότητα των ειδών, οι προκλήσεις, οι  κατακτήσεις της επιστήμης και της τεχνολογίας, αποτελούν αντικείμενο γόνιμου προβληματισμού για το περιβάλλον και το μέλλον της ζωής της ανθρωπότητας.
 
Αποσπάσματα:
 
« ΣΤΟΝ ΠΑΤΕΡΑ ΜΟΥ ΑΡΕΣΕ ΝΑ ΨΑΡΕΥΕΙ ΧΕΛΙΑ για πολλούς και διάφορους λόγους. Δεν ξέρω ποιος ήταν ο σημαντικότερος. Ξέρω σίγουρα ότι του άρεσε να βρίσκεται εκεί κάτω στο ποτάμι, μέσα στη μαγεία και την άγρια βλάστηση, με το ορμητικό νερό να κυλάει αθόρυβα, με τις ιτιές και τις νυχτερίδες. Το πατρικό του βρισκόταν μόνο μερικές εκατοντάδες μέτρα μακριά. (…). Το ποτάμι αντιπροσώπευε τις ρίζες του, καθετί οικείο και γνώριμο, αυτό στο οποίο πάντοτε επέστρεφε. Όμως τα χέλια που σάλευαν εκεί κάτω, στο άγνωστο και αόρατο, και μας έκαναν καμιά φορά τη χάρη να τα δούμε, αντιπροσώπευαν κάτι άλλο. Ήταν μάλλον μια υπενθύμιση του πόσο λίγα τελικά γνωρίζει κάποιος, για ένα χέλι ή για έναν  άλλο άνθρωπο. Μια υπενθύμιση για την προέλευση και τον προορισμό του ανθρώπου».
Σελ. 46-47
 
«Όταν ο πατέρας μιλούσε για τη θάλασσα των Σαργασσών, ήταν λες και μιλούσε για έναν μακρινό παραμυθένιο κόσμο. Ή, για την άκρη του κόσμου. Έβλεπα μπροστά μου να ξεδιπλώνονται τα μίλια της ανοιχτής θάλασσας που ξαφνικά γινόταν ένα παχύ χαλί από φύκια που έσφυζε από ζωή, κίνηση και χέλια που γλιστρούσαν το ένα πλάι στο άλλο και πέθαιναν και βυθίζονταν στον πυθμένα, ενώ τα μικρά διάφανα φύλλα  ιτιάς αναδύονταν στο φως και παρασύρονταν από το αόρατο ρεύμα. Κάθε φορά που πιάναμε ένα χέλι, το κοίταζα στα μάτια και προσπαθούσα να διαβάσω μέσα τους κάτι από όλα όσα είδε».
Σελ. 52
 
« Όμως δεν ήταν πράγματα που τα είχε ζήσει ο ίδιος, ήταν ιστορίες που είχε ακούσει για τον καιρό που εκείνος δεν είχε ακόμη γεννηθεί. Τις δικές του ιστορίες για τα χέλια που έπιασε ή του ξέφυγαν τις γνώριζα γιατί ήμουν παρών. Οι ιστορίες του ήταν και δικές μου. Λες και δεν υπήρχε τίποτα πριν από εμάς.
Αλήθεια, έτσι ήταν; Με εμάς τους δυο άρχισε; Κι αν ήταν έτσι, είχε τελικά κάποια σχέση με εκείνον που αυτός φώναζε πατέρα κι εγώ παππού; Μήπως τα βράδια μας τον αποζημίωναν για κάτι που έχασε;  Μήπως προσπαθούσε να δημιουργήσει τη δική του εικόνα  για τη σχέση ενός πατέρα κι ενός γιου; Μήπως ήταν ο δικός του τρόπος να διαλέξει τον δρόμο της αρετής στη ζωή;».
Σελ. 76
 
«Μάλλον θέλω να πιστεύω ότι μας γοητεύει το αινιγματικό και το μυστηριώδες, επειδή κάτι μέσα στο μυστήριο μας είναι οικείο. Μπορούμε να συσχετιστούμε με την ιδιομορφία της καταγωγής και της περιπλάνησης του χελιού, ακόμα και να ταυτιστούμε: Είναι η ορμέμφυτη τάση να ακολουθεί τα ρεύματα και ο συνειδητοποιημένος, δύσκολος δρόμος της επιστροφής. Είναι όλα όσα είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε εμείς για να βρούμε το σπίτι μας.
Η θάλασσα των Σαργασσών είναι το  τέλος του κόσμου αλλά και η αρχή των πάντων. Είναι η μεγάλη αποκάλυψη. Ακόμα και τα αχνοκίτρινα χέλια που εγώ και ο πατέρας βγάζαμε από το ποτάμι τις αυγουστιάτικες νύχτες είχαν κάποτε σχήμα φύλλου ιτιάς και είχαν διανύσει εξακόσια ή επτακόσια μίλια ξεκινώντας από ένα άγνωστο και μυθικό μέρος που βρισκόταν τόσο μακριά που εγώ ούτε να φανταστώ δεν μπορούσα. Όταν τα κρατούσα στο χέρι μου και προσπαθούσα να τα κοιτάξω στα μάτια, πλησίαζα κάτι που ξεπερνούσε τα όρια αυτού του κόσμου. Έτσι σε μολύνει το μυστήριο του χελιού, σαν αρρώστια. Το αίνιγμα του χελιού είναι ο απόηχος  των ερωτημάτων που έχουν μέσα τους όλοι οι άνθρωποι: Ποιος είμαι; Από πού έρχομαι; Πού πηγαίνω;».
Σελ. 95-96
 
«Όλα αυτά θα εξαφανιστούν. Η πολιτιστική κληρονομιά και οι παραδόσεις. Τα φαγητά και τα ορόσημα. Τα χελόσπιτα, οι βάρκες και τα σύνεργα του ψαρέματος. Η γνώση που κληρονομήθηκε από γενιά σε γενιά. Και στο τέλος, η ίδια η ανάμνηση όλων αυτών των πραγμάτων».
Σελ. 121
 
«Γίνεται να φανταστούμε έναν κόσμο χωρίς χέλια; Γίνεται να λησμονήσουμε ένα πλάσμα που υπάρχει τουλάχιστον σαράντα εκατομμύρια χρόνια, που επιβίωσε την Εποχή των Παγετώνων και είδε τις ηπείρους να μετακινούνται, κι όταν ο άνθρωπος βρήκε τη θέση του στη γη, αυτό ήταν ήδη εδώ και μας περίμενε επί εκατομμύρια χρόνια, που αποτελεί αντικείμενο παραδόσεων, γιορτών, μύθων και θρύλων;
Όχι. Πρέπει να πούμε ότι ο κόσμος της φαντασίας δεν λειτουργεί έτσι. (…).
Ταυτόχρονα όμως η ζωή μεταβάλλεται. Όλοι κάποια στιγμή θα μεταβληθούμε και προφανώς κάποτε ήταν επίσης δύσκολο, τουλάχιστον για κάποιους, να φανταστούν  έναν κόσμο χωρίς ντόντο ή θαλάσσιες αγελάδες του Στέλερ. Όπως κι εγώ κάποτε δεν μπορούσα να φανταστώ έναν κόσμο χωρίς τη γιαγιά ή τον πατέρα. Τώρα πια έχουν φύγει και οι δυο. Και ο κόσμος είναι ακόμη εδώ».
Σελ. 287-288
 
«Ξέρω ότι ήταν χέλι γιατί το είδα.(…). Η λίμνη άστραφτε, το θαμπό φως του ήλιου έλαμπε πάνω από την επιφάνεια του νερού και ό,τι υπήρχε εκεί κάτω καλύφθηκε, λες και κρύφτηκε κάτω από έναν καθρέφτη. Κάποιο μυστικό κρυβόταν στα βάθη της, όμως αυτό το μυστικό ήταν πια και δικό μου».
Σελ. 305
 
κείμενο Άγγελα Μάντζιου
Φωτογραφία Achim Kleist Pixabay 
 

 

Τελευταία νέα

Ο ΚΑΙΡΟΣ

Thessaloniki
overcast clouds
9.9 ° C
10.6 °
8.9 °
81 %
1.3kmh
99 %
Τρ
11 °
Τε
13 °
Πε
10 °
Πα
11 °
Σα
11 °