Τι είναι η Εργοδική λογοτεχνία;

Τα βιβλία λαβύρινθοι

Αυτό το ξέρατε; Μπορεί τον όρο εργοδική λογοτεχνία να μην τον έχεις ξανακούσει, αλλά ίσως -χωρίς να το ξέρεις- να έχεις διαβάσει κάτι απ’ αυτήν την κατηγορία βιβλίων.“Τα 88 ντολμαδάκια”, το γνωστό βιβλίο του Ευγένιου Τριβιζά που φιγούραρε στην παιδική βιβλιοθήκη κάθε οικογένειας που σεβόταν τον εαυτό της στα τέλη των 90’s/ αρχές 00’s, αποτελεί τρανταχτό παράδειγμα αυτού του είδους. Κάτι που σε κάνει να συνειδητοποιείς -με κάποια περηφάνια- πόσο εναλλακτικά και ψαγμένα ήταν τα αναγνώσματά σου στην παιδική σου ηλικία. Αν όμως ακόμα δεν σου είναι ξεκάθαρο τι σημαίνει εργοδική λογοτεχνία, τότε συνέχισε να διαβάζεις το άρθρο για να μάθεις τι την κάνει τόσο ξεχωριστή.

Τι είναι η Εργοδική λογοτεχνία – τα βιβλία λαβύρινθοι

Τον όρο εργοδικό χρησιμοποίησε για πρώτη φορά ο Espen J. Aarseth στο έργο: Cybertext: Perspectives on Ergodic Literature το 1997 και προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις ἔργο και ὁδὸς. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για βιβλία στα οποία ο αναγνώστης είναι συν-δημιουργός του κειμένου που παράγεται και όχι απλώς ένας αποδέκτης (το αντίθετο δηλαδή από το doomscrolling που κάνεις κάθε βράδυ στα social). Αυτό όμως δεν συμβαίνει πάνω κάτω με όλα τα κείμενα που διαβάζουμε, λογοτεχνικά και μη; Ως έναν βαθμό, ναι. Κάθε κείμενο επιδέχεται διαφορετικών ερμηνειών και υπό αυτή την έννοια διαμορφώνουμε και εμείς, μαζί με το συγγραφέα, το νόημα που θα τους δώσουμε.

Ο Iser μάλιστα, παρομοίωσε τη λογοτεχνία με τον “έναστρο ουρανό”, καθώς κάθε αναγνώστης/θεατής μπορεί να συνδέσει με τον δικό του μοναδικό τρόπο τα στοιχεία του κειμένου/άστρα και να συνθέσει μία διαφορετική “εικόνα”. Τα εργοδικά έργα όμως ξεπερνούν τη νοηματοδότηση ενός ήδη συγκροτημένου κειμένου και ο αναγνώστης πρέπει κυριολεκτικά να καταβάλει ο ίδιος προσπάθεια για να προχωρήσει η εξέλιξη και η συγκρότηση της πλοκής. Ο ίδιος ο Aarseth τα παρομοιάζει με λαβύρινθο, καθώς ο αναγνώστης “περιπλανιέται” ανάμεσα στις σελίδες του βιβλίου, ακροβατώντας ανάμεσα στο χάος και στην τάξη.

Εργοδική λογοτεχνία - τα βιβλία λαβύρινθοι (η εικόνα που δείχνει ένα παιδί να κοιτάζει έν λαβύρινθο που ακουμπάει πάνω από ένα ανοιχτό βιβλίο, δημιουργήθηκε με την βοήθεια AI)
Τα βιβλία λαβύρινθοι – δημιουργήθηκε με τη βοήθεια ΑΙ

 

Οι διαφορετικές μορφές της εργοδικής λογοτεχνίας

Η ειδοποιός διαφορά αυτού του είδους λογοτεχνίας έγκειται κυρίως στην ιδιαίτερη δομή και την παρουσίαση της αφήγησης, κάτι που μπορεί να επιτευχθεί με διάφορους τρόπους:

  • Ενώνοντας τα κομμάτια του παζλ: Ο αναγνώστης χρειάζεται να ανασυνθέσει μόνος του την ενότητα του έργου, συνδέοντας αφηγηματικά θραύσματα. Ένθετα, υποσημειώσεις, χάρτες και γράμματα δημιουργούν τελικά μια ιστορία που αποκαλύπτεται σταδιακά στον αναγνώστη.
  • Πλοκή∙ αυτό δεν υπάρχει καν έτσι; Σε αρκετά έργα δεν υπάρχει μόνο μία εκ προοιμίου διαμορφωμένη πλοκή, αλλά αντίθετα ο αναγνώστης καλείται να πάρει ο ίδιος αποφάσεις για την εξέλιξη της ιστορίας. Σ’ αυτήν την κατηγορία ανήκουν και τα δημοφιλή παιδικά βιβλία “Choose your own adventure”.
  • Link- hopping: Πρόκειται για μία μορφή ανάλογη με την προηγούμενη, που αφορά όμως ψηφιακές αφηγήσεις. Ο αναγνώστης, πατώντας αυτή τη φορά σε υπερσυνδέσμους οδηγείται σε διαφορετικές διαδρομές/εξελίξεις της ιστορίας.

Το σπίτι από φύλλα του Mark Z. Danelewski

“Το σπίτι από φύλλα”, είναι ένα από τα πιο δημοφιλή έργα της εργοδικής λογοτεχνίας, που μπορεί να έχεις ακούσει ή -αν είσαι τυχερός- να έχεις στην κατοχή σου, αφού η τιμή της ελληνικής έκδοσης στο metabook ξεκινάει από τα 200€ και φτάνει μέχρι και τα 1.000(!), περίπου όσα θα έδινες δηλαδή, για να νοικιάσεις κανονικό σπίτι. Τι είναι αυτό όμως που το κάνει ξεχωριστό; Πρόκειται ουσιαστικά για μία ιστορία τρόμου, που ξεδιπλώνεται μέσα από τρία αφηγηματικά επίπεδα. Στο πρώτο επίπεδο συναντάμε τον Τζόνι Τρουάντ, που ανακαλύπτει διασκορπισμένες στο σπίτι ενός -νεκρού πια- γέρου ερημίτη τις σημειώσεις του σχετικά με το Αρχείο Νάβιτσον.

Οι σημειώσεις του Ζαμπανό (δεύτερο αφηγηματικό επίπεδο) γίνονται εμμονή στον Τρουάντ, που θέτει ως στόχο να τις καθαρογράψει. Και κάπως έτσι γλιστράμε στο επόμενο αφηγηματικό επίπεδο, αυτό στο οποίο η οικογένεια ενός διάσημου φωτογράφου μετακομίζει σε ένα περίεργο σπίτι του οποίου το εσωτερικό είναι μεγαλύτερο από το εξωτερικό. Και μπορεί εκ πρώτης όψεως να μοιάζει καλή ευκαιρία να νοικιάζεις δυάρι και να σου βγαίνει μεζονέτα, όταν όμως αρχίσουν να εμφανίζονται διάδρομοι που δεν οδηγούν πουθενά και σκάλες που δεν υπήρχαν πριν τα πράγματα αρχίζουν να σοβαρεύουν.

Αυτό όμως που ξεχωρίζει το “Σπίτι από φύλλα” είναι η μορφή του: σύμβολα, σχέδια, σελίδες που διαβάζονται με τη βοήθεια καθρέφτη και άλλες που διαβάζονται ανάποδα συνθέτουν μία αφήγηση περίπλοκη, συχνά χαοτική, ανάλογη των σχέσεων μεταξύ των μελών της οικογένειας Νάβιντσον ή της θολής σκέψης του Τρουάντ.

Η λίστα των εργοδικών βιβλίων φυσικά είναι μεγάλη και περιλαμβάνει μία ποικιλία εργών: το Tree of Codes του Froer, ένα βιβλίο φτιαγμένο κυριολεκτικά από άλλο βιβλίο, το Composition No.1 του Saporta που στην πραγματικότητα αποτελεί ένα κουτί με γράμματα, το Life’s Lottery και φυσικά, Τα 88 ντολμαδάκια του Τριβιζά, όπου οι αναγνώστες καλούνται να πάρουν οι ίδιοι τις αποφάσεις για λογαριασμό της Έμμα -και του συγγραφέα.

 

Από τον Danelewski στο Netflix και τα videogames

Το 2018 κυκλοφορεί η ταινία Bandersnatch του Black Mirror στο Netflix, που μόνο Netflix and chill δεν είναι, καθώς οι θεατές αναλαμβάνουν ενεργό δράση, επιλέγοντας οι ίδιοι τη συνέχεια και το τέλος της ταινίας. Πρόκειται επομένως, για μια εργοδική αφήγηση σε εξω-λογοτεχνικό περιβάλλον και μάλιστα αρκετά επιτυχημένη. Θα μπορούσε αυτό το είδος να καθιερωθεί και να οδηγήσει στη συστηματική παραγωγή και άλλων ταινιών; Πιθανότατα όχι, καθώς θα ανέβαζε κατά πολύ το κόστος και τον χρόνο παραγωγής. Ανάλογη όμως αίσθηση δίνουν τα videogames στρατηγικής, στα οποία υπάρχουν βέβαια κάποιοι κανόνες που δομούν τον σκελετό του παιχνιδιού, αλλά οι αποφάσεις που μπορεί να πάρει ο παίχτης είναι πολλές και μπορεί να οδηγήσουν σε διαφορετικές κάθε φορά “αφηγήσεις” και ιστορίες, θυμίζοντας τον λαβύρινθο του Aarseth.

 


«Σου αρέσει να γράφεις; Στείλε μας το κείμενό σου (για βιβλία, παραστάσεις, κριτική, άρθρο, λογοτεχνία)! Επικοινώνησε μαζί μας στο admin@cityportal.gr ή στο spirosportal@gmail.com. Ό,τι σε συγκίνησε, ό,τι σε προβλημάτισε, αξίζει να αποτυπωθεί.»


 

Αναμφίβολα, η εργοδική λογοτεχνία αποπνέει κάτι το μυστηριώδες και μοναδικό. Η εμπλοκή και η προσπάθεια του αναγνώστη την καθιστά ένα απαιτητικό είδος, που δεν μπορεί να απευθύνεται σε όλους, που δεν είναι κατάλληλο για κάθε περίσταση. Το ερώτημα όμως που προκύπτει είναι το εξής: αυτή η πνευματική κόπωση οδηγεί σε κάτι ουσιαστικό και βαθύτερο ή λειτουργεί μόνο ως ένα στοιχείο εντυπωσιασμού; Με άλλα λόγια η ανάγνωση γίνεται πιο πλούσια ή απλώς πιο απαιτητική; Η απάντηση δεν είναι μία. Εξαρτάται από το έργο κάθε φορά, αλλά και από την οπτική του ίδιου του αναγνώστη, γιατί μπορεί μερικές φορές το μόνο που να επιζητούμε να είναι ακριβώς αυτός ο -σχεδόν παιδικός- ενθουσιασμός που προκύπτει από την ανάγνωση τέτοιων βιβλίων, το “ταξίδι” και όχι η “Ιθάκη”.

Γράφει η Ειρήνη Νταρλαγιάννη

Βιβλιογραφία
Medium, What is ergodic literature?. Διαθέσιμο στο:medium.com/illumination/
Politispress, “Το σπίτι από φύλλα” και η εργοδική λογοτεχνία. Διαθέσιμο στο:politispress.gr/ellada/
Σελιδοδείκτες, Συν- συγγράφοντας το έργο. Διαθεσιμο στο: selidodeiktes.greek-language.gr/
Στίγμα Λόγου, Εργοδική Λογοτεχνία. Διαθέσιμο στο:stigmalogou.blogspot.com/

 

Ποια ήταν η Πυθία

 

Ακολουθήστε το cityportal.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις Διαβάστε για Συναυλίες, Σινεμά, Θέατρο, βιβλία, τέχνες, εκδρομές στην ατζέντα (ημερολόγιο) αλλά και όλα τα Τελευταία νέα από τη Θεσσαλονίκη, την Ελλάδα και τον Κόσμο, σήμερα, τώρα που συμβαίνουν.

 

Διαβάστε όλα τα τελευταία νέα | Ενημερωθείτε