Ποια ήταν η Πυθία

Μία από τις πιο γνωστές μορφές του αρχαίου ελληνικού κόσμου είναι η θρυλική Πυθία του μαντείου των Δελφών. Η Πυθία μιλούσε σε βασιλιάδες, τυράννους, στρατηγούς, εκ μέρους του Απόλλωνα. Δεν ήταν προσωπική της άποψη, ήταν “τα λόγια του θεού”, πράγμα που της έδινε κύρος.  Από Ηρόδοτο και Ξενοφώντα μέχρι τον τελευταίο χωρικό, όλοι περνούσαν από τους Δελφούς. Ήταν η πιο δημοφιλής, η πιο έγκυρη και η πιο φοβιστικά ισχυρή μάντισσα της αρχαιότητας. Οι χρησμοί της επηρέαζαν πολιτικές αποφάσεις, από την ίδρυση αποικιών μέχρι πολέμους και συνθήκες, οι πόλεις-κράτη δεν έκαναν ούτε βήμα χωρίς πρώτα να πραγματοποιήσουν μια επίσκεψη στους Δελφούς. (Μαντεία και είδη μαντείας | Αρχαία Ελλάδα)

Γύρω όμως από το μυστηριώδες πρόσωπο των Δελφών, που ακροβατεί ανάμεσα στον μύθο και την πραγματικότητα και έγινε σύμβολο της προφητείας – και της αμφισημίας – υπάρχουν σήμερα πολλές παρανοήσεις, όπως για παράδειγμα πως η Πυθία ήταν μια συγκεκριμένη γυναίκα ή πως μασούσε φύλλα δάφνης για να μιλήσει με τους θεούς. Η αλήθεια, όμως, είναι κάπως διαφορετική.

Ποια ήταν η Πυθία – η προέλευση του ονόματός της

Η Πυθία δεν ήταν παρά ο τίτλος της πρωθιέρειας του Απόλλωνα, που λειτουργούσε στο μαντείο του θεού στους Δελφούς και επομένως δεν πρόκειται για ένα πρόσωπο, αλλά για πολλές γυναίκες που αποτέλεσαν τη φωνή του θεού μέσα στο πέρασμα των αιώνων. Για την προέλευση του τίτλου υπάρχουν δύο διαφορετικές εκδοχές. Σύμφωνα με την πρώτη, προέρχεται από το ρήμα πυνθάνομαι – «ζητώ να μάθω, να πληροφορηθώ» – όπως ακριβώς έκαναν οι άνθρωποι που κατέφευγαν στο μαντείο για να ρωτήσουν τη μοίρα τους. Η δεύτερη ανάγει την ονομασία στον δράκοντα Πύθωνα, το αρχέγονο τέρας που σκότωσε ο Απόλλωνας για να κυριαρχήσει στον τόπο. Έτσι, ο τίτλος «Πυθία» κουβαλά μέσα του και τη γνώση αλλά και την κάθαρση.

Το προφίλ των ιέρειων

Φυσικά, τον τίτλο της ιέρειας του Απόλλωνα δεν μπορούσε να τον διεκδικήσει οποιαδήποτε γυναίκα. Ο Πλούταρχος (που υπήρξε επίσης ιερέας του ναού των Δελφών) αναφέρει πως έπρεπε να προέρχεται από τη γύρω περιοχή και (τουλάχιστον στη δική του εποχή, τον 1ο αιώνα μ.Χ.) να ανήκει σε κάποια σεβαστή οικογένεια, όχι όμως κατ’ ανάγκη αριστοκρατική. Στους πρώτους αιώνες μάλιστα, στον ιερό τρίποδα του Απόλλωνα μπορούσε να ανέβει μόνο μία νεαρή παρθένα. Αυτό όμως άλλαξε όταν ο Εχεκράτης ο Θεσσαλός, που βρέθηκε στην περιοχή για κάποιον χρησμό, ερωτεύτηκε την Πυθία και την έκλεψε. Για να αποφευχθούν παρόμοια περιστατικά στο μέλλον, οι Δελφοί αποφάσισαν πως στο εξής η Πυθία θα ήταν μια πιο ώριμη γυναίκα, ακόμα και με δική της οικογένεια. Αν είχε ξεπεράσει μάλιστα, τα πενήντα έτη, δηλαδή είχε ολοκληρώσει τις οικογενειακές της υποχρεώσεις, ακόμη καλύτερα, καθώς από τη στιγμή που επιλεγόταν ως ιέρεια, η Πυθία έπρεπε να υπηρετήσει τον θεό εφ’ όρου ζωής και να αφοσιωθεί στον ρόλο της. Κι όμως, ακόμη κι έτσι, εξακολουθούσε να φορά την ενδυμασία μιας παρθένας, ως σύμβολο αθωότητας και αγνότητας, στοιχεία που έπρεπε να συνοδεύουν την ιερή διαδικασία.

Η χρησμοδότηση

Ο τρόπος που έδινε η Πυθία τους χρησμούς παραμένει επίσης ένα μυστήριο, ακόμη και σήμερα. Τα αρχαία κείμενα αναφέρουν ότι η Πυθία χρησμοδοτούσε μόνο εννέα μέρες τον χρόνο (!) και αυτό αν οι συνθήκες ήταν ευοίωνες. Αφού εξαγνιζόταν στην Κασταλία πηγή και θυμιάτιζε τον ναό, εισερχόταν στο ἄδυτον, που βρισκόταν στο βάθος του μαντείου και καθόταν σε έναν τρίποδα πάνω από μία σχισμή του εδάφους, απ’ όπου έβγαιναν ατμοί και αέρια, το πνεύμα του θεού Απόλλωνα. Η Πυθία εισπνέοντάς τα, έπεφτε σε έκσταση και έδινε απαντήσεις στα ερωτήματα που της έθεταν. Αν και οι πρώτες αρχαιολογικές έρευνες δεν επιβεβαίωναν κάτι τέτοιο, σήμερα υποστηρίζεται από ομάδες ερευνητών ότι το υπόστρωμα που βρίσκεται κάτω από τον ναό θα επέτρεπε την άνοδο αερίων, όπως το αιθυλένιο. Το ίδιο αέριο που πολύ αργότερα, τη δεκαετία του 1920, θα χρησιμοποιηθεί ως αναισθητικό!

Άλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι συχνά το ίδιο το ιερατείο των Δελφών παρενέβαινε στη διαδικασία της χρησμοδότησης και κατηύθυνε τα λόγια και τους χρησμούς της Πυθίας, ειδικά σε ό,τι αφορούσε πολιτικά ζητήματα. Είναι πράγματι, δύσκολο να φανταστούμε ότι σε μία κοινωνία τόσο βαθιά πατριαρχική, η τύχη σημαντικών πολιτικών και κοινωνικών ζητημάτων εξαρτιόταν από τα λόγια μιας γυναίκας, ακόμα και αν αυτή ήταν η ιέρεια του Απόλλωνα. Ο Νίκανδρος μάλιστα, φίλος του Πλούταρχου, αναφέρει ότι κάποτε το ιερατείο εξανάγκασε την Πυθία να προφητεύσει σε μία δυσοίωνη μέρα, κάτι που οδήγησε στην κατάρρευσή και στον θάνατό της λίγες μέρες αργότερα.

Ποια ήταν η πρώτη Πυθία

Ως πρώτη Πυθία αναφέρεται η ιέρεια Φημονόη, κόρη του ίδιου του θεού Απόλλωνα, που είναι και αυτή που καθιέρωσε να εκφέρονται οι χρησμοί σε έμμετρο λόγο, δίνοντάς τους κύρος ανάλογο με εκείνο της επικής ποίησης του Ομήρου και του Ησιόδου. Το όνομά της (φημὶ + νόος) σημαίνει ακριβώς εκείνη που αποκαλύπτει τον νου ή την βούλησιν του θεού μέσω του Λόγου. Μία άλλη πάλι, εκδοχή υποστηρίζει ότι πρώτη Πυθία υπήρξε η θεά Θέμις, που απεικονίζεται σε ένα αγγείο του 5ου αιώνα π.Χ. να κάθεται σ’ έναν τρίποδα, κρατώντας ένα αγγείο και ένα κλωνάρι δάφνης, του ιερού δέντρου του Απόλλωνα και να δίνει χρησμό.

Ο βασιλιάς Αιγέας και η Θέμις Από Kodros Painter – Eduard Gerhard, Das Orakel der Themis. Programm zum Winckelmannsfeste der Archäologischen Gesellschaft zu Berlin, 6, 1846. Πηγή Βικιπαίδεια

Ο τελευταίο χρησμός της Πυθίας

Κατά τη διάρκεια της βυζαντινής περιόδου και με την επικράτηση του χριστιανισμού, το μαντείο έχασε σταδιακά την αίγλη και το κύρος του, οι προσκυνητές λιγόστεψαν και η Πυθία άρχισε να σιωπά. Παρά τις προσπάθειες του Ιουλιανού του Παραβάτη να αναβιώσει την παλιά θρησκεία, ο χρησμός που έλαβε από τους Δελφούς δεν άφηνε καμία αμφιβολία για το τέλος που πλησίαζε.

«Είπατε τω βασιλήι, χαμαί πέσε δαίδαλος αυλά, Ουκέτι Φοίβος έχει καλύβαν ου μαντίδα δάφνην, ου παγάν λαλεούσαν, απέσβετο και λάλον ύδωρ» («πέστε του βασιλιά: γκρεμίστηκαν οι πλουμιστές αυλές εχάθη, δεν έχει ο Φοίβος πια καλύβι, ούτε προφητικιά έχει δάφνη μήτε πηγή που να λαλά και το μελητικό νερό βουβάθη»)

Αυτός λέγεται πως ήταν και ο τελευταίος χρησμός του μαντείου. Η Πυθία δεν χρειάστηκε να καθίσει στον τρίποδά της ούτε να εισπνεύσει το “πνεύμα” του θεού, ούτε καν να εισέλθει στο ἄδυτον για να διαβλέψει το μέλλον του ιερού που αποτέλεσε τον ὀμφαλὀν τῆς γῆς για τόσους αιώνες, αλλά και ενός ολόκληρου κόσμου που χανόταν. Η ίδια η ιστορία είχε μιλήσει ήδη, πριν απ’ αυτήν.

Γράφει η Ειρήνη Νταρλαγιάννη

Βιβλιογραφία-πηγές
• Stillwell, R. (επιμ.) (1976) ‘Oracle’. Στο: The Princeton Encyclopedia of Classical Sites. Princeton: Princeton University Press. • Tully, C. (2008). Medium of Apollo: the Pythia at Delphi. Στο S. D’Este (Επιμ.), Priestesses, Pythonesses and Sibyls (σσ. 41–52). London: Avalonia.  • Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. (χ.χ.). Μορφές και Θέματα της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας: Μάντεις.

Μαντεία και είδη μαντείας | Αρχαία Ελλάδα