Στις 2 Σεπτεμβρίου 1901 γεννιέται στη Βραΐλα της Ρουμανίας ο Ανδρέας Εμπειρίκος, γόνος της ελληνικής εφοπλιστικής αριστοκρατίας. Στις 3 Αυγούστου 1975 πεθαίνει στην Κηφισιά, αφήνοντας πίσω του μια πνευματική παρακαταθήκη που η ελληνική κοινωνία χρειάστηκε δεκαετίες για τη “χωνέψει” και να τον αποδεκτεί (ένα μέρος της).
Ο Εμπειρίκος δεν υπήρξε ποιητής της σειράς. Σπούδασε φιλοσοφία στην Αθήνα, οικονομικά στη Λωζάνη, αγγλική φιλολογία στο Λονδίνο, μέχρι την οριστική του μεταμόρφωση στο Παρίσι. Εκεί, στο γραφείο του ψυχαναλυτή Ρενέ Λαφόργκ (René Laforgue), η ψυχανάλυση δεν λειτούργησε ως βιοποριστικό επάγγελμα. Γεννήθηκε ως νέος τρόπος όρασης.
Το 1935, η διάλεξή του «Περί Σουρρεαλισμού» και η έκδοση της Υψικαμίνου κεραυνοβόλησαν την ελληνική διανόηση. Η κριτική της εποχής υποδέχτηκε το κίνημα ως παραφροσύνη. Εκείνος προσπέρασε την κατακραυγή με μια ολυμπιακή ηρεμία που τον χαρακτήριζε σε όλη του τη ζωή.
Συνέχισε να γράφει, να φωτογραφίζει, να ψυχαναλύει, χτίζοντας παράλληλα το μνημειώδες έργο της ζωής του: τον Μέγα Ανατολικό. Ένα σύμπαν οκτώ τόμων, στο οποίο εργάστηκε από το 1945 έως σχεδόν το τέλος του. Το βιβλίο εκδόθηκε το 1990, δεκαπέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, προκαλώντας εκ νέου σοκ με την αχαλίνωτη ελευθεροστομία και τη διονυσιακή ερωτική του ορμή.
21 νησίδες από μια ζωή που δεν χωρούσε σε καλούπια
- Γεννιέται στις όχθες του Δούναβη το 1901 και μεταφέρεται στην Ελλάδα το 1902, βρέφος ακόμα, φέροντας από κούνια το βάρος μιας αριστοκρατικής καταγωγής
- Γιος του Λεωνίδα Εμπειρίκου, ιδρυτή της Εθνικής Ατμοπλοΐας Ελλάδος και υπουργού Επισιτισμού στην κυβέρνηση Βενιζέλου
- Στη Λωζάνη, μετά τον χωρισμό των γονιών του, καταφεύγει στα οικονομικά αλλά παραδίδεται στη γοητεία των πρώτων του στίχων, επηρεασμένος βαθιά από τον Κωστή Παλαμά
- Στο Παρίσι βυθίζεται επί τρία χρόνια στην ψυχαναλυτική εμπειρία δίπλα στον Ρενέ Λαφόργκ και εντάσσεται στον σκληρό πυρήνα των Γάλλων υπερρεαλιστών
- Στις 25 Ιανουαρίου 1935 εκφωνεί στη Λέσχη Καλλιτεχνών την ιστορική διάλεξη «Περί Σουρρεαλισμού» μπροστά σε καχύποπτο ακροατήριο. Για τον αντίκτυπό της ο Ελύτης έγραψε πως η διάλεξη έγινε «μπροστά σε μερικούς βλοσυρούς αστούς που άκουγαν, φανερά ενοχλημένοι, ότι εκτός από τον Κονδύλη και τον Τσαλδάρη υπήρχαν και άλλοι ενδιαφέροντες άνθρωποι στον κόσμο, που τους έλεγαν Φρόυντ ή Μπρετόν».
- Η Υψικάμινος τυπώνεται σε μόλις διακόσια αντίτυπα και η κριτική την στηλιτεύει δημόσια ως «σκανδαλώδη»
- Το 1936 μετατρέπει το σπίτι του σε αυτοσχέδια γκαλερί, «Επίδειξη σουρρεαλιστικών έργων», με έργα των Μαξ, Ερνστ, Όσκαρ Ντομίνγκεζ και άλλων ζωγράφων, σπάνια βιβλία και φωτογραφικό υλικό
- Στα νεανικά του χρόνια γοητεύεται από τα ιδεώδη της Ρωσικής Επανάστασης και ασπάζεται με ενθουσιασμό τη μαρξιστική οπτική
- Στα Δεκεμβριανά συλλαμβάνεται από τον ΕΛΑΣ, οδηγείται όμηρος προς τη Θήβα και δραπετεύει μέσα στο χάος
- Η δοκιμασία αυτή της αιχμαλωσίας γίνεται αργότερα σκοτεινό καύσιμο για τις σελίδες του Μεγάλου Ανατολικού
- Η σχέση του Εμπειρίκου με την Αριστερά ανανεώθηκε λίγα χρόνια αργότερα, επηρεασμένος μεταξύ άλλων από το κίνημα των μπήτνικς αλλά και της Νέας Αριστεράς στην Αμερική, με αποτέλεσμα να ξαναγίνει αριστερός, όχι όμως και κομμουνιστής
- Παντρεύεται δύο φορές, πρώτα την ποιήτρια Μάτση Χατζηλαζάρου και έπειτα τη ζωγράφο Βιβίκα Ζήση, με την οποία αποκτά τον γιο του Λεωνίδα
- Ασκεί την ψυχανάλυση στην Αθήνα από το 1935 έως το 1951, πρώτος στην Ελλάδα, χωρίς ποτέ να κατέχει άδεια ιατρικού επαγγέλματος
- Το 1950 δημοσιεύει στη Γαλλική Ψυχαναλυτική Επιθεώρηση (Revue Française de Psychanalyse) κλινική μελέτη για ασθενή με ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση
- Το 1951 διακόπτει απότομα την ψυχαναλυτική του δραστηριότητα, υπό τον φόβο δικαστικών διώξεων
- Ξεκινά τη συγγραφή του Μεγάλου Ανατολικού το 1945 και γράφει επί δεκαετίες στην απομόνωση, σχεδόν χωρίς κανείς να έχει διαβάσει απόσπασμά του
- Το 1962 ταξιδεύει στη Σοβιετική Ένωση μαζί με τον Οδυσσέα Ελύτη και τον Γιώργο Θεοτοκά, κρατώντας ημερολόγιο που αργότερα γίνεται ποίηση
- Υπήρξε παθιασμένος φωτογράφος, κυκλοφορούσε φορτωμένος με δύο ή τρεις μηχανές, συλλαμβάνοντας το στιγμιαίο
- Η μοναδική του φωτογραφική έκθεση όσο ζούσε πραγματοποιήθηκε το 1955, αποκαλύπτοντας περίπου διακόσια δέκα ασπρόμαυρα έργα
- Πεθαίνει στην Κηφισιά στις 3 Αυγούστου 1975, σε ηλικία εβδομήντα τεσσάρων ετών, με τον Μέγα Ανατολικό να εκδίδεται τελικά το 1990 σε οκτώ τόμους. Είναι ένα από τα πιο τολμηρά και ελεύθερα κείμενα της νεοελληνικής γραμματείας.
- Ένα μεγάλο μέρος του τύπου και της συντηρητικής κριτικής υποδέχτηκε το μυθιστόρημα με αποτροπιασμό, χαρακτηρίζοντάς το ως «Αμιγή πορνογραφία» και ανούσια χυδαιογραφία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν το εξώφυλλο του περιοδικού Πολιτικά Θέματα τον Απρίλιο του 1991, το οποίο κυκλοφόρησε με τον επιθετικό τίτλο: «Η μεγάλη εκπόρνευση: το βιβλίο “Ο Μέγας Ανατολικός”. Το άγος του Εμπειρίκου».
Ο Εμπειρίκος έζησε σαν να είχε δύο ζωές παράλληλες, τη μία ορατή και τη δεύτερη κρυμμένη στα συρτάρια. Η πρώτη ήταν ο άνθρωπος που έδινε διαλέξεις, που ψυχαναλυόταν πελάτες στην Αθήνα, που κυκλοφορούσε με τρεις φωτογραφικές μηχανές στον ώμο σαν σύγχρονος κυνηγός εικόνων. Η δεύτερη ήταν ο άνθρωπος που έγραφε, μόνος, ένα μυθιστόρημα οκτώ τόμων που κανείς δεν επρόκειτο να διαβάσει όσο εκείνος ανέπνεε.
Ήξερε πως ό,τι αξίζει χρειάζεται τον χρόνο του για να ωριμάσει. Ο Μέγας Ανατολικός περίμενε δεκαπέντε χρόνια μετά τον θάνατό του για να δει το φως, και όταν το είδε, ξανάφερε στην επιφάνεια όλη την αμηχανία που ο ίδιος είχε ήδη προβλέψει και αψηφήσει σαράντα χρόνια νωρίτερα.
Σήμερα διαβάζουμε τον Εμπειρίκο και αναγνωρίζουμε κάτι σπάνιο: έναν συγγραφέα που δεν έγραψε ποτέ για να αρέσει. Έγραψε όπως άρεσε στον ίδιο να γράφει, αδιαφορώντας για την κριτική. Και αυτό, τελικά, είναι το μόνο αλάθητο κριτήριο που αξίζει να κρατήσουμε από τη ζωή του.