Ένα φαινόμενο που παρατηρούμε να γίνεται πιο έντονο τα τελευταία χρόνια είναι η κρίση στα αστικά κέντρα. Δεν είναι όμως κάτι καινούργιο, καθώς ήδη με την οικονομική κρίση που ξεκίνησε σε παγκόσμιο επίπεδο το 2008 παρατηρούμε ότι έχουν επηρεαστεί πολλοί τομείς της καθημερινής ζωής, ένας από τους οποίους είναι και τα αστικά τοπία. Πριν δούμε πώς αποτυπώνονται τα στοιχεία της κρίσης, αξίζει να δούμε τα κοινά χαρακτηριστικά που κάνουν τις ελληνικές πόλεις να μοιάζουν, αλλά ταυτόχρονα καταφέρνουν να διατηρούν τη μοναδική φυσιογνωμία τους ενάντια στο φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης.
Οι πόλεις αλλάζουν
Η ιδιοσυγκρασία των ελληνικών πόλεων επηρεάζεται από τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά (υψομετρικές σταθερές, άμεση επαφή με θάλασσα, λίμνη ή ποτάμι, άνεμοι που πνέουν στην περιοχή, το μικροκλίμα της κάθε περιοχής) που ευνοούν σχεδόν όλη την επικράτεια, καθώς είναι κατοικήσιμη όλη η έκταση σχεδόν της χώρας και δίνει παράλληλα ξεχωριστά στοιχεία στην κάθε πόλη (Στεφάνου, Ι., «Η φυσιογνωμία των τόπων», 2002: 478-484, ανακτήθηκε από: http://geolib.geo.auth.gr/index.php/pgc/article/viewFile/9212/8964).
Τα ιστορικά σύνολα και τα αρχαιολογικά ευρήματα που διασκορπίζονται σε μεγάλα τμήματα των πόλεων, είναι ακόμα ένα χαρακτηριστικό των ελληνικών πόλεων, οι οποίες πολλές φορές χτίζονται πάνω σε τμήματα αρχαϊκής, ρωμαϊκής ή ελληνιστικής περιόδου. Τα τοπόσημα, δηλαδή δημόσια κτίρια και κτιριακά σύνολα που συνδέονται με το ιστορικό κέντρο κάθε πόλης, είναι ακόμα ένα κοινό σημείο, καθώς όλοι συνδέουν την Αθήνα με την Ακρόπολη και την Πλάκα, τη Θεσσαλονίκη με τον Λευκό Πύργο και τα κάστρα της Άνω Πόλης, ενώ η Ρόδος είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τα ενετικά κάστρα της. Το πιο ιδιαίτερο κοινό στοιχείο των πόλεων όμως, είναι το φαγητό, καθώς τα ιδιαίτερα μαγειρικά πιάτα και εδέσματα που προσφέρει η κάθε πόλη, συνδέουν την μνήμη μας με το οσμητικό και γευστικό στοιχείο και παράλληλα κάνουν την κάθε πόλη μοναδική.
Αθήνα – Θεσσαλονίκη
Οι ελληνικές πόλεις έχουν κοινά χαρακτηριστικά όχι μόνο στη μορφή τους, αλλά και στις ελλείψεις τους, καθώς σε πολλές πόλεις και ιδιαίτερα στα δύο μεγάλα αστικά κέντρα (Αθήνα – Θεσσαλονίκη) παρατηρούμε έλλειψη επαρκούς ελεύθερου χώρου, το οποίο είναι συνέπεια της πολύ γρήγορης και ασχεδίαστης επέκτασης των πόλεων, καθώς και αργοπορία να γίνουν αντιληπτές σύγχρονες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες, που έχουν σαν αποτέλεσμα την προσωρινή ή μόνιμη εγκατάλειψη οικοδομών ή παλιότερων κτισμάτων λόγω έλλειψης χρηματοδότησης ή μη ικανοποίησης ορισμένων απαιτήσεων.
Η Ελλάδα γίνεται το κέντρο της κρίσης χρέους στην Ευρώπη, μετά την κατάρρευση της Wall Street το 2008 (Alderman L. κ.α., 2016). Βιώνοντας την κρίση στην Ελλάδα, βλέπουμε ότι υπάρχει έλλειψη εμπιστοσύνης στις ατομικές δυνάμεις και ικανότητες και ενισχύεται σημαντικά η υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου. Σημαντικοί παράγοντες αυτής της υποβάθμισης είναι η μείωση των εισοδημάτων, ο δανεισμός των πολιτών για να μπορέσουν να ανταπεξέλθουν στις υποχρεώσεις τους, η μείωση των δανείων από τις τράπεζες προς τους πολίτες και η μεγάλη αύξηση των τιμών σε προϊόντα, ενοίκια και υπηρεσίες (Κολλίντζας Τ., Ψαλιδόπουλος Μ., 2009: 2-9).
Εγγραφές & Διαγραφές Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Αθηνών (2008 έως 2016)
- 2008: 3930 – 4272
- 2009: 3334 – 4117
- 2010: 3247 – 4872
- 2011: 3304 – 5074
- 2012: 3218 – 4801
- 2013: 3126 – 3769
- 2014: 2434 – 3690
- 2015: 1995 – 3024
- 2016: 2061 – 2418
ΣΥΝΟΛΟ
– Εγγραφές 26.649
– Διαγραφές 36.037
Σύμφωνα με έρευνα που έγινε στο Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Αθηνών και το αντίστοιχο της Θεσσαλονίκης, παρατηρούμε τον αντίκτυπο που είχε αυτή η κρίση στις επιχειρήσεις στις δύο μεγαλύτερες πόλεις της Ελλάδας. Στα στοιχεία του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Αθηνών βλέπουμε ότι από το 2008 μέχρι το 2016 άνοιξαν
συνολικά 26.649 νέες επιχειρήσεις, ενώ έκλεισαν 36.037 επιχειρήσεις. Αν τα δούμε ανά έτος, σταθερά κάθε χρόνο οι επιχειρήσεις που κλείνουν είναι περισσότερες από αυτές που ανοίγουν, με πολύ μεγάλες διαφορές στα μεγέθη ιδιαίτερα το 2011 (άνοιξαν 3.304 νέες επιχειρήσεις και έκλεισαν 5.074) και το 2015 (άνοιξαν 1.995 νέες επιχειρήσεις και έκλεισαν 3.024).
Στο Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Θεσσαλονίκης τα στοιχεία έχουν δοθεί συγκεντρωτικά και όχι ανά μήνα, όποτε βλέπουμε ότι από το 2008 μέχρι τον Μάρτιο του 2017 έχουν κλείσει συνολικά 10.801 επιχειρήσεις, ενώ άνοιξαν το ίδιο διάστημα 7.823 επιχειρήσεις και επιπλέον, 5.991 επιχειρήσεις έχουν παραμείνει ανοιχτές από αυτές που άνοιξαν πριν το 2008.
Συγκρίνοντας Αθήνα – Θεσσαλονίκη
Συγκρίνοντας τις δύο πόλεις, βλέπουμε ότι στην Αθήνα έχουν κλείσει περισσότερες επιχειρήσεις απ’ ότι στη Θεσσαλονίκη, κάτι που φαίνεται φυσιολογικό, καθώς ο πληθυσμός της είναι πολύ μεγαλύτερος από της Θεσσαλονίκης. Παρόλα αυτά ο αριθμός των επιχειρήσεων που κλείνουν είναι πολλές, κάτι που δείχνει ότι αλλάζει η χρήση των καταστημάτων και της γης γενικότερα. Μέρη όπου βρίσκονταν μαγαζιά ένδυσης και υπόδησης, έχουν αντικατασταθεί από εστιατόρια και καφετέριες, ιδιαίτερα τύπου take-away. Άλλες αιτίες που οδήγησαν σ’ αυτήν την αλλαγή είναι η μείωση της αγοραστικής δύναμης των καταναλωτών, η εκτεταμένη φορολογία (σε πολίτες και επιχειρήσεις), η απουσία ρευστότητας σε επιχειρήσεις και η άνοδος των ενοικίων.
Φτάνοντας στο σήμερα
Φτάνοντας όμως στο σήμερα, βλέπουμε ότι δεν άλλαξε τις πόλεις μόνο η οικονομική κρίση, ούτε η ανάπτυξή τους επηρεάζεται μόνο από τα κοινά στοιχεία και τις διαφορές τους, καθώς τα γεγονότα τρέχουν και συνεχώς συμβαίνουν πράγματα που δεν είναι στο χέρι μας να τα αφομοιώσουμε και να εναρμονίσουμε τη λειτουργία των πόλεων σ’ αυτά. Για παράδειγμα, το πιο σημαντικό και επιδραστικό γεγονός των τελευταίων χρόνων είναι η πανδημία του covid-19 και η κρίση που προκλήθηκε από αυτή, που είχε σαν αποτέλεσμα την αλλαγή στον τρόπο ζωής στις πόλεις.
Μπορούμε να παρατηρήσουμε άνοδο στο διαδικτυακό εμπόριο και τις υπηρεσίες εστίασης τύπου take away, είτε με φυσικό κατάστημα, είτε διαδικτυακό (όπως το e-food, το wolt), ενώ μειώθηκαν τα καταστήματα που πωλούσαν εμπόρευμα διά ζώσης ή όσα υπάρχουν, έχουν εντάξει στις υπηρεσίες τους και το «ηλεκτρονικό κατάστημα», όπου μπορεί κάποιος να κάνει τις αγορές του ηλεκτρονικά και να τις παραλάβει στον χώρο του. Οι πόλεις αλλάζουν και θα συνεχίσουν να το κάνουν, καθώς συμβαίνουν γεγονότα που αλλάζουν τον κόσμο όπως τον γνωρίζαμε. Το θέμα είναι αν θα μεταβάλλονται προς το καλύτερο, «ακούγοντας» τις ανάγκες όλων των ανθρώπων που ζουν εκεί.
Γράφει η Άννα Χατσιοπούλου
Έχει σπουδάσει στο τμήμα Βαλκανικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας (Φλώρινα) και ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό της στο τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών – Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Έχει συμμετάσχει σε οργανωτικές επιτροπές διεθνών συνεδρίων και άλλων εκδηλώσεων ακαδημαϊκού χαρακτήρα. Τα τελευταία χρόνια συνεργάζεται με το Κέντρο Δια Βίου Μάθησης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, παρέχοντας υποστήριξη σε επιμορφωτικά σεμινάρια διά βίου εκπαίδευσης σε θέματα διαπολιτισμικότητας και πολιτιστικής κληρονομιάς (με επιστημονικά υπεύθυνη την Ελένη Γ. Γαβρά, καθηγήτρια ΠΑΜΑΚ).
Οι καπναποθήκες του κέντρου της Θεσσαλονίκης – 43ο oικοδομικό τετράγωνο

