Σήμερα τα τείχη της Θεσσαλονίκης είναι ταυτόσημα σχεδόν με την Άνω Πόλη. Τα Κάστρα, όπως είναι γνωστά τα απομεινάρια πλέον της παλαιότερης οχύρωσης, αποτελούν ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά σημεία. Εκεί ψηλά, η αρχιτεκτονική του παρελθόντος συνδυάζεται με την πανοραμική θέα της σύγχρονης πόλης και κάπως έτσι, τα προβλήματα και οι σκοτούρες της καθημερινότητας μικραίνουν για λίγο, μαζί με τα φώτα και τους ήχους της πόλης. Πριν όμως, αποτελέσουν το τέλειο σκηνικό για βόλτες και ραντεβού τα τείχη της Θεσσαλονίκης ήταν πολλά περισσότερο από αυτό.
Αν έχεις τύχη (και τείχη), διάβαινε
Όταν ο βασιλιάς της Μακεδονίας, Κάσσανδρος το μακρινό 316/5 π.Χ. επέλεξε το φυσικό λιμάνι της Κεντρικής Μακεδονίας για να στεγάσει τη Θεσσαλονίκη, ήξερε πολύ καλά τι έκανε. Η θέση της πόλης είναι ιδιαίτερης στρατηγικής σημασίας, ενώ αργότερα την περίοδο της Ρωμαϊκής και Βυζαντινής Αυτοκρατορίας αποτέλεσε έναν από τους πιο σημαντικούς κόμβους της Εγνατίας Οδού.
Από την αρχή λοιπόν, θεωρήθηκε ζωτική η οχύρωση της και η προφύλαξη των κατοίκων της από τους επίδοξους κατακτητές, που την εποφθαλμιούσαν. Τα όρια της πρώτης εκείνης πόλης δεν είναι σαφή, φαίνεται όμως ότι μεταγενέστερες οχυρώσεις, ιδιαίτερα στα ψηλότερα σημεία της πόλης, ακολούθησαν τη χάραξη της ελληνιστικής περιόδου.
Το πιο εντυπωσιακό; Τα τείχη αυτά κατασκευάστηκαν μόνο από λίθινες πλάκες, χωρίς να υπάρχει ανάμεσά τους λάσπη ή κάποιο άλλο συνδετικό υλικό. Κι όμως άντεξαν σε επιδρομές, σεισμούς και φωτιές, επειδή ήταν πολύ καλά συναρμοσμένα μεταξύ τους. Ας νιώσουμε λίγη ντροπή που οι άνθρωποι το 300 π.Χ. κατασκεύαζαν ολόκληρα τείχη μόνο με πέτρα, ενώ το ραφάκι από τα ΙΚΕΑ που στερέωσες προχθές είναι έτοιμο να καταρρεύσει.
Η ρωμαϊκή περίοδος
Τα τείχη προστάτευσαν τη Θεσσαλονίκη πολλές φορές και μέσα στους κόλπους της μπόρεσαν να βρουν καταφύγιο συγκλητικοί, οπαδοί του Πομπηίου και άλλοι κατατρεγμένοι του ρωμαϊκού εμφυλίου. Το 148/7 π.Χ. όμως η Θεσσαλονίκη πέφτει στα χέρια των Ρωμαίων και μετατρέπεται σε μία επαρχία της μεγάλης αυτοκρατορίας (συμβαίνει και στις καλύτερες οικογένειες) και η συντήρηση των τειχών εγκαταλείπεται για τουλάχιστον έναν αιώνα.
Σημαντικό έργο της περιόδου αυτής όμως, θεωρείται η κατασκευή της Χρυσής Πύλης, που αποτέλεσε αρχικά θριαμβικό τόξο για τη νίκη του Οκταβιανού και του Μάρκου Αντωνίου στη μάχη των Φιλίππων το 42 μ.Χ. και αργότερα, τον 3ο αιώνα μ.Χ. όταν συντελείται η αναμόρφωση των τειχών με την κατασκευή τετράγωνων πύργων και δεύτερου εσωτερικού τείχους, ενσωματώθηκε στο δυτικό τείχος της πόλης, αποτελώντας μία από τις κύριες εισόδους της, μαζί με τη Ληταία Πύλη. Γιατί μπορεί σήμερα οι δυτικές συνοικίες να είναι υποβαθμισμένες, κάποτε όμως αποτελούσαν κομβικό σημείο της πόλης, καθώς δέχονταν τις περισσότερες εμπορικές και στρατιωτικές ροές.
Η βυζαντινή περίοδος
Η πρωτοβυζαντινή περίοδος (4ος – 5ος αιώνας) αποτελεί την κύρια εποχή κατασκευής των τειχών, καθώς τότε η Βαλκανική χερσόνησος κλονίζεται από επιθέσεις. Η διοίκηση της πόλης αξιοποιεί όλα τα μέσα που διαθέτει και ακολουθεί μια zero waste πολιτική, που θα ζήλευε ακόμα και ο εμπνευστής των πλαστικών μπουκαλιών με μη-αποσπώμενα καπάκια, καθώς χρησιμοποιήθηκαν υλικά αρχαιότερων δημόσιων κτηρίων, για τη κατασκευή της βάσης του τείχους, κυρίως, της δυτικής πλευράς. Με άλλα λόγια, η πόλη στηρίχτηκε κυριολεκτικά στο οικοδομικό της παρελθόν, για να διασφαλίσει την ύπαρξή της στο μέλλον.
Ταυτόχρονα, η οχύρωση αναβαθμίζεται συνολικά, αποκτώντας τραπεζιόσχημη μορφή και ενισχύεται με τάφρο, προτείχισμα, περίβολο και ακρόπολη, παίρνοντας έτσι τη μορφή με την οποία είναι γνωστή σήμερα. Τότε κατασκευάζεται και το παραθαλάσσιο τείχος της πόλης, στο ύψος της σημερινής οδού Μητροπόλεως, το οποίο όμως, ο Καμινιάτης χαρακτηρίζει “πρόσγειον και χθαμαλώτατον”, σε απλά ελληνικά πολύ χαμηλό, για να αντέξει τις επιθέσεις των πειρατών που τάραζαν το Αιγαίο εκείνη την περίοδο. Μέρος του αποτελούσαν και τρεις πύργοι στα πιο καίρια σημεία του∙ ένας στο ανατολικό άκρο (όπου σήμερα βρίσκεται ο Λευκός Πύργος), ένας στο δυτικό (επί τουρκοκρατίας ονομάστηκε Τοπ Χανές) και ένας στο νοτιοδυτικό (το φρούριο Βαρδαρίου, που χτίστηκε αργότερα).
Μάρτυρες της ιστορίας οι επιγραφές στα τείχη
Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του έργου αποδίδεται στον Θεοδόσιο τον Α’, όπως πληροφορούμαστε από επιγραφές ενσωματωμένες στα ίδια τα τείχη. Παρόμοιες επιγραφές συναντάμε σε όλο το μήκος τους, που συχνά περνούν απαρατήρητες στους σημερινούς επισκέπτες και περιηγητές της πόλης, αποτελούν όμως σημαντικά τεκμήρια για την ιστορία τους, αφού μας πληροφορούν για διάφορες εργασίες που έγιναν σ’ αυτά. Η σημαντικότερη από αυτές τις επιγραφές μας πληροφορεί για την κατασκευή των τειχών από κάποιον Ορμίσδα, ο οποίος “έχοντας χέρια καθαρά”, περιτείχισε τη Θεσσαλονίκη. Ποιος ήταν αυτός; Δεν ξέρουμε με βεβαιότητα, ορισμένες πηγές αναφέρουν ότι ήταν περσικής καταγωγής, αλλά το μόνο σίγουρο είναι ότι ήταν τίμιος.
Εκτός από τις επιγραφές, που συναντάμε σε πολυσύχναστα σημεία των τειχών και κυρίως σε πύλες, τα τείχη ήταν διακοσμημένα με σταυρούς, αγιογραφίες και εικόνες, φανερώνοντας το σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισε το θρησκευτικό αίσθημα στην ταυτότητα της πόλης, αλλά και αποκαλύπτοντας την ανάγκη των κατοίκων να συμπλέξουν τη φυσική οχύρωση με την υπερφυσική και τη θεία προστασία.
Μέχρι τον 7ο αιώνα τα τείχη είχαν παγιωθεί, διαχωρίζοντας τη Θεσσαλονίκη από την ύπαιθρο και διαμορφώνοντας τον αστικό της χώρο. Στη σημερινή Πλατεία Δημοκρατίας πρέπει να φανταστούμε τη Χρυσή Πύλη, στην οποία κατέληγε η Εγνατία Οδός. Καθώς ανεβαίνουμε στη σημερινή Οδό της Αγίας Ειρήνης και όταν φτάνουμε στη συμβολή της με την Αγίου Δημητρίου, συναντάμε τα γκρεμίσματα της Ληταίας Πύλης, ακριβώς πάνω από το Πάρκο των Εθνών. Προχωρώντας στα ανατολικά ξεχώριζε η Πύλη των Ασωμάτων, που βρισκόταν περίπου στη διασταύρωση των οδών Αγίου Δημητρίου και Εθνικής Αμύνης, κοντά στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, αλλά και η Κασσανδριώτικη Πύλη, που θα τη συναντούσαμε στη σημερινή πλατεία Συντριβανίου.
Η οθωμανική περίοδος
Το 1430 οι Οθωμανοί κατακτούν την πόλη, που βρισκόταν τότε υπό βενετική κατοχή, μπαίνοντας στη Θεσσαλονίκη από την ανατολική πλευρά των τειχών, που δεν είχε συντηρηθεί σωστά, αποδεικνύοντας ότι η αμέλεια και η έλλειψη οργάνωσης στη δημόσια διοίκηση δεν αποτελεί γνώρισμα μόνο της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας. Οι νέοι κατακτητές ενίσχυσαν την οχύρωση της πόλης, κατασκευάζοντας το φρούριο του Βαρδαρίου, τον πύργο του Τριγωνίου, ενισχύοντας το Επταπύργιο (Γεντί Κουλέ) και φυσικά το ευάλωτο νοτιοανατολικό τμήμα των τειχών, με την κατασκευή του Λευκού Πύργου. Τα τείχη όμως, ήδη από τα τέλη του 17ου αιώνα περιήλθαν σε αχρηστία και σε πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκαν με άλλους τρόπους, ως φυλακές και τόποι βασανιστηρίων. Έτσι, τελικά τον 19ο αιώνα μέρος των τειχών αρχίζει να γκρεμίζεται, στην προσπάθεια εκμοντερνισμού της πόλης, με σημαντικότερη την κατεδάφιση του θαλάσσιου τμήματος, που έδωσε στη Θεσσαλονίκη κυριολεκτικά άλλον αέρα, αφού διευκόλυνε τον καλύτερο εξαερισμό της.
Στη σύγχρονη εποχή
Στους αιώνες που ακολούθησαν η εικόνα της πόλης άλλαξε δραματικά. Η πυρκαγιά του 1917, η Μικρασιατική καταστροφή, ο Α’ και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος διαμόρφωσαν μια νέα Θεσσαλονίκη που δεν θύμιζε σε τίποτα την πόλη του παρελθόντος. Μέρος των τειχών αξιοποιήθηκαν ως οικοδομικά υλικά, ενώ πολλά προσφυγικά σπίτια στηρίχθηκαν στα εναπομείναντα τείχη, σαν παράταιρες αποφύσεις, που περιέπλεκαν το μακρινό παρελθόν με το δραματικό παρόν. Σήμερα, διασώζονται μόλις τα 4 από τα αρχικά 8 χιλιόμετρα της οχύρωσης της πόλης και το μνημείο έχει κηρυχθεί ως προστατευόμενο από την UΝΕSCO. Ακόμα όμως, και αυτά τα λίγα χιλιόμετρα, που ξεπροβάλλουν μέσα στον πυκνοκατοικημένο αστικό ιστό είναι αρκετά για να μας υπενθυμίσουν την ιστορία της πόλης. Την επόμενη φορά λοιπόν, που θα βρεθείς κοντά στα τείχη, στάσου για λίγο και παρατήρησέ τα, ίσως έχουν να σου πουν περισσότερα απ’ όσα νομίζεις.
Γράφει η Ειρήνη Νταρλαγιάννη | Φωτογραφίες αρχείο Depositphotos
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
• Μπακιρτζής, Ν. (χ.χ.). Η Θεσσαλονίκη και τα τείχη της: πτυχές μιας διαχρονικής σχέσης. Διαθέσιμο στο: https://aca-cy.org/
• Τζεβρένη, Σ. (2019). “Τα τείχη της Θεσσαλονίκης”. Στο: Από τα Μακεδονικά στα Θεσσαλικά Τέμπη∙ από τη Ρεντίνα στη Βελίκα. Διαθέσιμο στο: https://www.academia.edu/
