Συνέντευξη με την Πολύμνια Ρέγκου συγγραφέα, εργαζόμενη και μητέρα με αφορμή το μυθιστόρημα της «Πολεμίστρες στη στέγη»
Ανάμεσα στο πλήθος των βιβλίων που διηγούνται ιστορίες, υπάρχουν και κάποια λίγα που ανασκαλεύουν και διασώζουν μνήμες. Οι «Πολεμίστρες στη στέγη» της Πολύμνιας Ρέγκου ανήκουν σε αυτά τα λίγα που βουτούν στο παρελθόν αναζητώντας σημάδια του στο σήμερα.
Η ιστορία στο βιβλίο ξεκινά λίγα χρόνια πριν η Αθήνα βυθιστεί στο σκοτάδι της Κατοχής. Μέσα από την αφήγηση μιας οικογένειας, η Ρέγκου αναστήνει την εποχή. Ένα από τα κεντρικά πρόσωπα του βιβλίου είναι η Χρυσούλα, μια γυναίκα που δεν ζήτησε να γίνει ηρωίδα αλλά οι συνθήκες την ανάγκασαν να γίνει ο στυλοβάτης της οικογένειας. Η συγγραφέας την παρουσιάζει αφαιρώντας έντεχνα το ρομαντικό φίλτρο που συνήθως τυλίγει τέτοιες μορφές. Η Χρυσούλα έγινε πολεμίστρια όχι από επιλογή, αλλά επειδή δεν υπήρχε άλλος δρόμος. Δεν έκανε πίσω, δεν τα παράτησε, δεν δίστασε ούτε λεπτό να αναλάβει τα ηνία της κατάστασης και να προστατέψει τα πρόσωπα που αγαπούσε.
Αντίθετα ο Αναστάσης, ο γοητευτικός μποέμ σύζυγός της, την κρίσιμη ώρα «λάκισε», αφήνοντας την οικογένεια στους ώμους της Χρυσούλας. Η συγγραφέας δεν τον κρίνει, τον κατανοεί. Και σε αυτή την κατανόηση υπάρχει περισσότερη σοφία από ό,τι σε χίλιες κατακρίσεις.
Η Ρέγκου γράφει με τη συνείδηση ότι η λήθη είναι σκοτάδι. «Η μνήμη είναι φως. Το φως είναι ζωή». Και το βιβλίο της είναι ακριβώς αυτό: φως που πέφτει σε γωνιές που προτιμούσαμε να μένουν στη σκιά. Η Κατοχή, ο εμφύλιος, οι μαυραγορίτες που πλούτισαν ενώ άλλοι πέθαιναν της πείνας, η κοινωνική ανατροπή που ποτέ δεν καταδικάστηκε. Όλα εκεί, γραμμένα με άγνωστες λεπτομέρειες που πονάνε.
Παράλληλα τρέχει διάχυτη μέσα στις σελίδες του βιβλίου μια νοσταλγία για μια Αθήνα που χάθηκε. Και μια οργή για την Αθήνα που σκοτώσαμε.Το Κατσιπόδι, το Δουργούτι, το Χασάνι – ονόματα που σβήστηκαν από τους χάρτες αλλά όχι από τη συλλογική μας ενοχή. Σε κάθε σελίδα αισθάνεσαι την απογοήτευσή της για μια πόλη που εξαφάνισε τα νεοκλασικά της όνειρα και επέτρεψε στη θέση τους να υψωθούν τσιμεντένια μνημεία της αμνησίας.
Το βιβλίο κλείνει με ερωτήματα αντί για απαντήσεις. Η Ρέγκου δεν σε καθησυχάζει, θέλει να σε προβληματίσει. Να σε κάνει να αναρωτηθείς αν ο φόνος μπορεί να φέρει λύτρωση, αν η ανθρώπινη φύση είναι προϊόν των συνθηκών ή κάτι αναλλοίωτο, αν υπάρχει ελπίδα χωρίς αντίσταση.
Πολύμνια Ρέγκου | Συνέντευξη
- Στην αρχική σελίδα του site σας γράφετε «Η μνήμη είναι φως. Το φως είναι ζωή». Τι σας ωθεί να αγωνίζεστε τόσο σκληρά ενάντια στη λήθη; Υπάρχει κάποια προσωπική ιστορία που σας κάνει να βλέπετε την καταγραφή του παρελθόντος σαν αποστολή;
Αυτό που με λυπεί ως Ελληνίδα και ως μητέρα, είναι η αδυναμία των νέων ανθρώπων να απαντήσουν σε απλές ερωτήσεις ιστορίας και γεωγραφίας. Δεν φταίνε τα παιδιά γι’ αυτό. Έχουν τόσα πολλά ψηφιακά ερεθίσματα κι είναι όλα έτσι στημένα στις μέρες μας, από πολυεθνικές εταιρείες τεχνολογίας που είναι πολύ δύσκολο να ενημερωθούν σωστά. Όταν όμως ξεχνάμε το παρελθόν μας, είμαστε καταδικασμένοι να το επαναλάβουμε, όπως σοφά είπε ο Τζορτζ Σανταγιάνα. Επιπλέον άνθρωποι έδωσαν τη ζωή τους για να μπορούμε να ζούμε και να σκεφτόμαστε ελεύθερα. Δεν πρέπει να τους ξεχνάμε. Γι’ αυτό είναι στο χέρι των μεγαλύτερων να κρατούν ζωντανές τις μνήμες με κάθε τρόπο.
Επίσης τη λήθη τη φοβάμαι αρκετά σε προσωπικό επίπεδο. Με τρομάζει η άνοια που μαστίζει στις μέρες μας τους ηλικιωμένους, το σκοτάδι του μυαλού. Δεν είμαι επιστήμονας να κάνω έρευνες για το φάρμακο, μπορώ όμως να καταγράφω και να υπενθυμίζω.
[Η ζωή έτσι κι αλλιώς είναι μάχη. Μάχη να σταθείς στα πόδια σου, να στηριχτείς και να στηρίξεις]
- «Πολεμίστρες στη στέγη». Ένας τίτλος που προκαλεί ερωτήματα. Οι πολεμίστρες είναι για άμυνα ή για επίθεση; Και ποιοι είναι οι εχθροί από τους οποίους πρέπει να προστατευτούν οι ήρωές σας – οι κατακτητές, η κοινωνία, ή κάτι πιο βαθύ;
Οι πολεμίστρες είναι καθαρά αμυντική κατασκευή. Μακάρι να είχαμε όλοι ισχυρές πολεμίστρες στη ζωή μας. Σημεία όπου θα μπορούσαμε να προφυλαχτούμε και να αντισταθούμε σθεναρά από όλες τις απειλές. Η ζωή έτσι κι αλλιώς είναι μάχη. Μάχη να σταθείς στα πόδια σου, να στηριχτείς και να στηρίξεις. Συνεπώς μπορούμε να πούμε πως συμβολικά οι ήρωες προστατεύονται από τις μάχες αυτές. Παράλληλα ζουν στην εποχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το σπίτι τους μοιάζει με οχυρό. Μέσα εκεί υπάρχει αγάπη, τροφή, ασφάλεια. Όποιος απομακρύνεται από αυτό, μπλέκει.
Το σπίτι με τις πολεμίστρες λοιπόν, συμβολίζει την προστασία από κάθε απειλή.
[…Το σπίτι με τις πολεμίστρες όμως, υπήρξε πραγματικά, όχι στο Παλαιό Φάληρο αλλά στο Μπραχάμι]
- Περιγράφετε με λεπτομέρεια σπίτια, προσόψεις, αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες, όπως το σπίτι-κάστρο με τις πολεμίστρες. Πώς κατορθώνετε να αναστήσετε αυτά τα κτίρια στη φαντασία σας; Υπάρχουν κάπου ακόμα, ή τα έχετε χάσει για πάντα;
Μένω σε μια περιοχή της Αθήνας που κρύβει ακόμη μικρούς αρχιτεκτονικούς θησαυρούς. Αν περπατήσει κανείς στους δρόμους του Παλαιού Φαλήρου, θα ανακαλύψει αρχοντικά σπίτια περασμένων εποχών, που αντιστάθηκαν στην ανοικοδόμηση. Επίσης έχω την τύχη να εργάζομαι στα Εξάρχεια και να κινούμαι σε στενά που υπάρχουν νεοκλασικές πολυκατοικίες και ανακαινισμένα παλιά σπίτια. Έχω ερεθίσματα. Το σπίτι με τις πολεμίστρες όμως, υπήρξε πραγματικά, όχι στο Παλαιό Φάληρο αλλά στο Μπραχάμι, όπου γεννήθηκα και μεγάλωσα. Δεν είχε τη μορφή που περιγράφω στο βιβλίο αλλά λεγόταν πράγματι έτσι, γιατί η στέγη του αντί για κεραμίδια είχε μια κατασκευή με μικρές τρύπες
- Το βιβλίο αναφέρεται σε «αληθινά γεγονότα της εποχής». Πόσο από την ιστορία της Χρυσούλας και του Αναστάση έχει βιωθεί πραγματικά και πόσο ανήκει στη μυθοπλασία; Και πιο σημαντικό: πού τραβάτε τη γραμμή ανάμεσα στην ιστορική ακρίβεια και την καλλιτεχνική ελευθερία;
Πολλοί χαρακτήρες υπήρξαν πραγματικά. Τα ονόματα, σχεδόν όλων των ηρώων φέρουν το πρώτο γράμμα από το όνομα των πραγματικών προσώπων. Νομίζω πως όσοι γράφουν ιστορίες χρειάζεται να «κλέψουν» στοιχεία της εμφάνισης ή της προσωπικότητας από άτομα που έχουν γνωρίσει. Αυτό έκανα κι εγώ. Η Χρυσούλα στην πραγματικότητα λεγόταν Χριστίνα και ο Φάνης, Φρίξος. Η φωτογραφία του γάμου και τα ρούχα του ζευγαριού, είναι κλεμμένα από μια φωτογραφία του παππού και της γιαγιάς μου. Όλα τα άλλα είναι μυθοπλασία. Νομίζω πως η γραμμή ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό, μπαίνει μόνη της. Δε θα μπορούσα εξάλλου να γνωρίζω τόσες λεπτομέρειες για όσα έγιναν 80-90 χρόνια πριν. Τα ιστορικά στοιχεία είναι όλα τεκμηριωμένα καθώς και τα κτίρια που περιγράφω (καζίνο Μαυροκέφαλος, Κολαστήριο της Κοραή, Ζαχαροπλαστείο «Τσίτας» της οικογένειας Γερακάκη).
[Κατσιπόδι είναι η σημερινή Δάφνη, Δουργούτι ο Νέος Κόσμος, Χασάνι το Ελληνικό.]
- Το Κατσιπόδι, το Δουργούτι, το Χασάνι – γειτονιές που σήμερα λίγοι θυμούνται με τα παλιά τους ονόματα. Γιατί επιλέξατε να γράψετε για την Αθήνα που χάθηκε;
Μου αρέσει οτιδήποτε παλιό, αντικείμενα, κτίρια, ονομασίες. Καθώς αλλάζουν οι εποχές αλλάζουν και τα ονόματα ακόμη και των ανθρώπων. Παλιά οι συμμαθητές μας λέγονταν Κούλα, Λίτσα, Σούλα, Ευθύμης, Γιάννης, Τάκης. Σήμερα οι νέοι γονείς βαφτίζουν αλλιώτικα τα παιδιά τους. Στα σχολεία πιο συνηθισμένο είναι το όνομα Νεφέλη και Ιάσωνας παρά Μαρία και Δημήτρης. Έτσι ακριβώς συνέβη και με τις τοποθεσίες. Κατσιπόδι είναι η σημερινή Δάφνη, Δουργούτι ο Νέος Κόσμος, Χασάνι το Ελληνικό. Δεν είναι ωραίο να θυμόμαστε πως λεγόντουσαν κάποτε;
Θλίβομαι για την καταστροφή που έχει γίνει στα κτίρια της Αθήνας. Μιλάμε για κατασκευές κόσμημα που καταστράφηκαν για να χτιστούν πολυκατοικίες. Ψάξτε στο διαδίκτυο τη βίλα Μαργαρίτα στους Αμπελόκηπους και τι χτίστηκε στη θέση της ή το ξενοδοχείο «Ακταίον» στο Νέο Φάληρο. Δε μπορώ να κάνω κάτι γι’αυτό. Μπορώ τουλάχιστον να θυμίζω τις παλιές ονομασίες.
[Ο ρόλος του γονιού αποτελεί λειτούργημα έτσι κι αλλιώς]
- Η Χρυσούλα παρουσιάζεται ως «πρότυπο της ηρωίδας μητέρας». Για την ακρίβεια ήταν μια πολεμίστρια που ανέλαβε κόντρα στους καιρούς να κρατήσει όρθια την οικογένεια, βάζοντας τις ανάγκες της ως γυναίκα σε δεύτερο-τρίτο ρόλο. Το ίδιο βλέπουμε σήμερα να ισχύει και σε κάποιες μονογονεικές οικογένειες και οχι μόνο, όπου οι γυναίκες έχουν αναλάβει όλους τους ρόλους. Αλλά σε αυτή τη δύναμη που θαυμάζουμε – το να γίνεται κάποιος «όλα για όλους» – κρύβεται και μια τραγωδία; Τι χάνεται όταν μια γυναίκα μετατρέπεται σε λειτούργημα;
Ο ρόλος του γονιού αποτελεί λειτούργημα έτσι κι αλλιώς. Η απόκτηση παιδιών είναι δουλειά πλήρους απασχόλησης για πολλά χρόνια. Δεν λέμε να ξεχάσεις τον εαυτό σου και να γυρίσεις την πλάτη σε ότι σου δίνει δύναμη και χαρά, όμως πρέπει να γίνει συνείδηση ότι τα παιδιά ζουν μέσα από τους γονείς, αντιγράφουν συμπεριφορές, μαθαίνουν τον κόσμο, αναζητούν προστασία και καθοδήγηση και χρειάζονται πρόθυμους ακροατές για τις ανησυχίες και τα προβλήματα τους. Θα πρέπει κάθε άνθρωπος να επενδύσει σε σωστούς συντρόφους σε όλη του τη ζωή κι έτσι όταν δημιουργήσει οικογένεια, να μοιράζονται οι ευθύνες για να μην καταλήγει μόνο ο ένας να είναι «όλα για όλους». Μάλλον η Χρυσούλα, θύμα της εποχής, δεν επέλεξε σωστά όταν ήρθε εκείνη η ώρα.
[Το πρόβλημα ξεκινά όταν βαφτίζουμε πρίγκηπα ένα βάτραχο και περιμένουμε μάταια τη μεταμόρφωση]
- Ο Αναστάσης είναι «γοητευτικός και μποέμ» – συνδυασμός που συνήθως οδηγεί σε καταστροφή. Και όμως, ακόμη και σήμερα γυναίκες γοητεύονται από ακριβώς αυτόν τον τύπο άνδρα. Τι κρύβεται πίσω από αυτή την έλξη που δεν εξαφανίζεται με τα χρόνια; Ρομαντισμός, αυταπάτη, ή κρύβεται κάτι βαθύτερο για ένα γυναικείο φύλο που ακόμη και σήμερα, μεγαλώνει με κούκλες και πρίγκηπες;
Η Χρυσούλα γοητεύτηκε από τον μποέμ Αναστάση κι ο Αναστάσης από την ερωτική τραγουδίστρια Ρόζα. Νομίζω πως η έλξη είναι μια ασυνείδητη παρόρμηση που ταξιδεύει στα κύτταρα μας από την αρχή του κόσμου. Με τον ίδιο τρόπο που τα αρσενικά έλκονται από ένα χυμώδες νεανικό κορμί, αρχέγονη υπόσχεση γονιμότητας, τα θηλυκά γοητεύονται από το δυναμισμό, την κομψότητα και την εξουσία. Η έλξη δεν είναι κακό πράγμα. Το κακό είναι όταν αρχίζεις να ζητάς από συντρόφους, αυτό που δε μπορούν να σου δώσουν. Ο Αναστάσης από την αρχή δήλωνε πως δεν επιθυμούσε γάμο και παιδιά. Δεν έφταιγε εκείνος που δε μπόρεσε να ανταποκριθεί στο ρόλο του.
Δεν είναι κακό να μεγαλώνει κάποιος περιμένοντας το πρίγκηπα ή την πριγκίπισσά του. Δείχνει ευαισθησία. Το πρόβλημα ξεκινά όταν βαφτίζουμε πρίγκηπα ένα βάτραχο και περιμένουμε μάταια τη μεταμόρφωση.
[…η κοινωνική ισορροπία ανατρέπεται πάντα υπέρ των πιο αδίστακτων]
- Στο βιβλίο, λέτε, «η κοινωνική ισορροπία ανατρέπεται πάντα υπέρ των πιο αδίστακτων». Είναι αυτό μόνο παρατήρηση για το παρελθόν ή βλέπετε παραλληλισμούς με το σήμερα;
Στην εποχή της Κατοχής η κοινωνική ανατροπή έγινε μέσα σε λίγο χρόνο και πολύ απροκάλυπτα. Μαυραγορίτες πλούτισαν μέσα σε μια νύχτα απομυζώντας τον πλούτο και τις οικονομίες ανθρώπων, που ανήκαν σε όλα τα κοινωνικά στρώματα. Με το τέλος του πολέμου δημιουργήθηκε μια καινούργια τάξη. Χαρακτηριστικό είναι πως ο Έξαρχος που αναφέρω στο βιβλίο, υπαρκτό πρόσωπο και μαυραγορίτης, δεν καταδικάστηκε ποτέ. Πάντα συνέβαινε και συμβαίνει αυτό. Η κοινωνική ισορροπία είναι πολύ εύθραυστη. Απλώς στις μέρες μας γίνεται καλυμμένα και αργά, χωρίς να είναι τόσο φανερή η αλλαγή.
- Σε ακραίες συνθήκες – πόλεμος, κατοχή, απειλή για τους δικούς μας – αλλάζουν οι ηθικοί κανόνες ή απλώς αποκαλύπτεται το πραγματικό μας πρόσωπο;
Νομίζω πως συμβαίνουν και τα δύο. Αλλάζουν οι συνθήκες και ανατρέπονται οι κανόνες, ενώ παράλληλα ξεσκεπάζεται ο πραγματικός χαρακτήρας των ανθρώπων. Τα καθάρματα βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για να αλωνίσουν ανενόχλητα, την ίδια στιγμή που οι ηθικοί υποφέρουν ή γίνονται ήρωες.
- Γράφετε για ανθρώπους που χάνουν την περιουσία τους «για ένα κομμάτι ψωμί» και άλλους που γίνονται μαυραγορίτες. Η ανθρώπινη φύση είναι τελικά προϊόν των συνθηκών ή υπάρχει κάτι μέσα μας που μένει ανεπηρέαστο, ανεξάρτητα από το πόσο σκληρή γίνεται η ζωή;
Σε τόσο σκληρές συνθήκες θεωρώ πως είναι δύσκολο να ακολουθήσεις πιστά τις αξίες σου. Τα δύο παιδιά που έκαναν διάρρηξη, για παράδειγμα, στο μαγαζί του Φάνη, δε νομίζω να γίνονταν κλέφτες σε συνθήκες ειρήνης. Ο άνθρωπος έχει την ικανότητα να προσαρμόζεται ανάλογα με τις συνθήκες. Το θέμα είναι να έχεις ιδανικά και αξίες και να μπορέσεις να διατηρήσεις το ήθος και τον χαρακτήρα σου. Δεν έχουμε όλοι την ίδια δύναμη. Δεν έγιναν όλοι ήρωες στην Κατοχή, ούτε όλοι δωσίλογοι. Με αυτή την έννοια, κάτι υπάρχει μέσα μας που μας κρατά ή μας απασφαλίζει.
- Λέτε ότι «μοναδική παρηγοριά αναδεικνύεται η αντίσταση». Αλλά η ελπίδα είναι πάντα συνδεδεμένη με τη δράση, με την αντίσταση; Ή μπορεί να υπάρχει ελπίδα και στην παθητική επιβίωση, στο απλό «κρατιέμαι όρθιος»;
Σύμφωνα με τον Αναστάση, στο συγκεκριμένο κομμάτι του βιβλίου και δεδομένου ότι οι Έλληνες είχαν ηττηθεί στο Μέτωπο, η μοναδική ελπίδα απελευθέρωσης, ήταν μέσα από την οργανωμένη Αντίσταση. Το «κρατιέμαι όρθιος» ισχύει σε προσωπικό επίπεδο και πάλι δεν φέρνει κάποια γενικότερη αλλαγή. Ελπίζεις απλώς να επιβιώσεις. Μέσα από τους αγώνες όμως, κερδίζονται πράγματα. Κάθε μέρα δίνουμε μάχες διεκδικώντας κοινωνικούς ή προσωπικούς στόχους. Στρώνεσαι στη δουλειά ελπίζοντας σε προαγωγή ή διαδηλώνεις ελπίζοντας να ικανοποιηθούν τα αιτήματα σου. Τίποτα δεν έρχεται μόνο του επειδή απλώς κρατιέσαι όρθιος.
[Με την απώλεια δύσκολα κάνεις ειρήνη…]
- Ξορκίζοντας τη λήθη, όπως λέτε, ξορκίζετε και το θάνατο; Ή μήπως η μνήμη είναι ο μόνος τρόπος να κάνουμε ειρήνη με την απώλεια;
Ο θάνατος ξορκίζεται μόνο με τη ζωή. Δεν είναι λήθη ο θάνατος. Για κάποιους μπορεί να είναι και λύτρωση. Εξάλλου είναι το πιο αναπόφευκτο πράγμα που μπορώ να φανταστώ. Αν εννοείτε πως τον ξορκίζουμε γιατί θυμόμαστε όσους έφυγαν, τότε ίσως. Όμως θυμόμαστε και όσους ζουν αλλά δεν βρίσκονται κοντά μας. Θυμόμαστε καταστάσεις, τοποθεσίες, γεγονότα που είναι περασμένα κι όχι πεθαμένα. Με την απώλεια δύσκολα κάνεις ειρήνη. Καμιά φορά η θύμηση μπορεί να είναι πιο τραυματική από τη λησμονιά.
- Οι αναγνώστες μιλούν για «χαρακτήρες που στήνουν τα γερά θεμέλια που θα μας οδηγήσουν ίσως σε ένα δεύτερο βιβλίο». Υπάρχει συνέχεια; Και αν ναι, πότε μπορούμε να την περιμένουμε;
Η συνέχεια του βιβλίου θα βγει τους πρώτους μήνες του 2026. Κάθε οικογένεια έχει πολλά να πει, αρκεί να βρεθεί κάποιος να τα καταγράψει. Στο νέο βιβλίο θα ακολουθήσουμε τους ίδιους χαρακτήρες μέχρι το έτος 1968. Θα προστεθούν πολλά νέα πρόσωπα. Οι ήρωες ωριμάζουν, οι κόρες του Αναστάση και της Χρυσούλας μεγαλώνουν, οι εξελίξεις στην Ελλάδα και τον υπόλοιπο κόσμο τους προκαλούν να ζήσουν καινούργιες περιπέτειες.
Θα ήθελα να δώσω συγχαρητήρια στο Cityportal για την αγάπη του και την υποστήριξη του στις τέχνες και τον πολιτισμό και για το γεγονός πως επιτρέπει σε νέους δημιουργούς να δείξουν και να μιλήσουν για τη δουλειά τους. Ευχαριστώ πολύ.
Με λίγα λόγια
Οι «Πολεμίστρες στη στέγη» είναι το πρώτο μέρος μιας τριλογίας. Τη συνέχεια θα τη διαβάσουμε στο δεύτερο μέρος που θα κυκλοφορίσει μέσα στο 2026. Η Πολύμνια Ρέγκου αποδεικνύει ότι η ιστορική μυθοπλασία μπορεί να είναι ζωντανή, επίκαιρη, αναγκαία.
Διαβάστε το. Το βιβλίο της Ρέγκου κουρελιάζει τη λήθη και όσους τη σερβίρουν.
Διαβάστε το ως φόρο τιμής σε όσους πολέμησαν όταν άλλοι κρύφτηκαν.
