Μιχαήλ Άγγελος: Το σχέδιο πίσω από την Καπέλα Σιξτίνα

Σχεδιαστές Ζωής

Ο σκοπός της τέχνης είναι να δώσει στη ζωή σχήμα
Σαίξπηρ

Τον Φεβρουάριο του 2026 πουλήθηκε στις ΗΠΑ- για πολλά εκατομμύρια δολάρια- ένα σχέδιο του Μιχαήλ Αγγελου : σχεδιασμένο με κόκκινη κιμωλία και με διαστάσεις 5 επί 4 ίντσες, απεικονίζει το απεικονίζει το πόδι μιας γυναίκας˙ πιθανόν πρόκειται για την Λιβύη Σίβυλλα, μια προφήτισσα που εμφανίζεται στην οροφή της Καπέλα Σιξτίνα στη Ρώμη. Ο Μιχαήλ Άγγελος ζωγράφισε τις εμβληματικές τοιχογραφίες από το 1508 έως το 1512, αλλά πρώτα σκιαγράφησε τη συνολική σύνθεση και τις λεπτομέρειες σε μια σειρά από προπαρασκευαστικά σχέδια: μόνο 50 από αυτά τα σχέδια σώζονται σήμερα. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει την αφοσίωση του Μιχαήλ Άγγελου στο σχέδιο, ένα μέσο που εκτιμούσε περισσότερο από τη ζωγραφική. Όσα γνωρίζουμε σήμερα για τον Μικελάντζελο οφείλονται στις επιστολές και τα ποιήματα που έγραψε, καθώς και στις δύο βιογραφίες που γράφτηκαν κατά τη διάρκεια της ζωής του από τους στενούς του φίλους, Τζόρτζιο Βαζάρι και Ασκάνιο Κοντίβι. Το 1506, ο Πάπας Ιούλιος Β’ ανέστειλε το γλυπτικό έργο του Μιχαήλ Άγγελου σε έναν παπικό τάφο στη βασιλική του Αγίου Πέτρου, ανακατευθύνοντας τα κεφάλαια που προορίζονταν για τον τάφο στην ανακαίνιση της ίδιας της βασιλικής. Ο καλλιτέχνης απάντησε με το να κλείσει το εργαστήριο του, φεύγοντας από τη Ρώμη απογοητευμένος. Το 1508, ο Πάπας κατάφερε να δελεάσει τον Μιχαήλ Άγγελο να γυρίσει πίσω στη Ρώμη -με την υπόσχεση πληρωμής 500 δουκάτων – προκειμένου να ζωγραφίσει την Καπέλα Σιξτίνα. Πράγματι, συνέχισε ο καλλιτέχνης, μα συνεχώς διαμαρτυρότανε ότι η ζωγραφική δεν ήταν το επάγγελμά του, ούτε είναι η τέχνη του. Εκείνο που ήταν υψίστης σημασίας για τον ίδιο αφορούσε την γλυπτική. Μάλιστα λέγεται πως ο Μιχαήλ Άγγελος αστειευόταν ότι έγινε γλύπτης από βρέφος, χάρη στο μητρικό γάλα της τροφού του, η οποία ήταν κόρη λιθοξόων. Πέρα από τον ενθουσιώδη εναγκαλισμό του με τη γλυπτική και τη δυσαρέσκεια για την Καπέλα Σιξτίνα – την οποία αποκαλούσε «τραγωδία του τάφου» – ο Μικελάντζελο θεωρούσε τη ζωγραφική σε τοιχογραφία ως μια πολύ εξαντλητική δουλειά.

Στις αρχές του 16ου αιώνα παρατηρήθηκε μια άνθιση όσον αφορά το σχέδιο, με τον Μιχαήλ Άγγελο να πρωτοστατεί. Αντί να αντιγράφει απλώς ή να παρέχει μοντέλα για τη ζωγραφική, το σχέδιο έγινε κατανοητό ως μια σημαντική πνευματική, εξερευνητική και δημιουργική άσκηση. Ο βιογράφος του Μιχαήλ Άγγελου, Βαζάρι, χρησιμοποίησε τον όρο desegno για να δηλώσει τόσο ένα φυσικό σχέδιο όσο και το συνολικό σχέδιο ή την έννοια ενός έργου, δίνοντας στον καλλιτέχνη μια σχεδόν θεϊκή δημιουργική δύναμη. Ο Μιχαήλ Άγγελος δημιούργησε γενικά πολλά σχέδια που αντανακλούσαν τις διαφορετικές έννοιες του desegno. Υπήρχαν τα σκίτσα των μοντέλων του, μαζί με τις αρχιτεκτονικές του απεικονίσεις και τα σχέδια για την οργάνωση του τεράστιου χώρου. Έπειτα, υπήρχαν τα «κινούμενα σχέδια» σε φυσικό μέγεθος που σχεδίασε για να μεταφέρει τα σχέδιά του απευθείας στην ίδια την οροφή. Ο Μικελάντζελο πραγματοποίησε πολλές μελέτες μεμονωμένων μερών του σώματος και χειρονομιών για την Καπέλα Σιξτίνα, συμπεριλαμβανομένων των ματιών, των χεριών και των ποδιών. Τα πόδια ήταν ιδιαίτερα σημαντικά για τον συνολικό σχεδιασμό της ανθρώπινης φιγούρας και βρίσκονται στη διασταύρωση των ενδιαφερόντων του Μιχαήλ Άγγελου για την κλασική τέχνη και την ανθρώπινη ανατομία. Το contrapposto (η κλασική «αντίσταση») , ήταν η εμβληματική στάση για τις όρθιες φιγούρες σε πίνακες ζωγραφικής και γλυπτά: απεικονίζει τον κορμό του σώματος κεντραρισμένο πάνω από το ένα πόδι με το πέλμα του τοποθετημένο και το άλλο λυγισμένο με το πέλμα να ακουμπά στο δάχτυλο. Ο Δαβίδ του Μιχαήλ Άγγελου στέκεται σε contrapposto, όπου και οι γιατροί σήμερα εντυπωσιάζονται από την ανατομική ακρίβεια των μυών και των φλεβών κάθε ποδιού.

Στην ολοκληρωμένη τοιχογραφία, το σώμα της Σίβυλλας είναι ένα είδος κομψής μηχανής. Η μυϊκή μάζα των εκτεταμένων χεριών της, ο καμπυλωτός κορμός της και τα μυτερά δάχτυλα των ποδιών της λειτουργούν αρμονικά. Αυτό το μικρό σχέδιο δείχνει πώς η φορτισμένη ενέργεια ενός μόνο μέρους του σώματος θα μπορούσε να συμβάλει στο συνολικό σχεδιασμό της τεράστιας τοιχογραφίας. Ενώ η διαδικασία ζωγραφικής της οροφής ήταν επίπονη, η διαδικασία σύλληψης της μέσω του σχεδίου ήταν προφανώς ανταποδοτική για τον Μιχαήλ Άγγελο. Παρά τη δημοτικότητα των τοιχογραφιών της Σιξτίνα, ο Μιχαήλ Άγγελος σπάνια επέστρεψε στη ζωγραφική μετά την ολοκλήρωσή τους. Το 1534, ο Πάπας Κλήμης Ζ΄ του ανέθεσε να ζωγραφίσει την Τελική Κρίση στον τοίχο του βωμού της Καπέλα Σιξτίνα. Αλλά μόνο όταν ο επόμενος Πάπας, ο Παύλος Γ΄, έδωσε στον Μιχαήλ Άγγελο τον εξαιρετικό τίτλο του Αρχιτέκτονα, Γλύπτη και Ζωγράφου στο Παλάτι του Βατικανού , μόνο τότε άρχισε ο καλλιτέχνης να εργάζεται στον τοίχο του βωμού.

Έτσι σήμερα, ενώ πολλοί άνθρωποι μπορεί να σκέφτονται τις τοιχογραφίες της Καπέλα Σιξτίνα του Μικελάντζελο ή τη Μόνα Λίζα του Λεονάρντο ντα Βίντσι όταν φέρνουν στο νου τους την Ιταλική Αναγέννηση, ωστόσο οι ίδιοι οι καλλιτέχνες δεν θεωρούσαν τους εαυτούς τους πρωτίστως ως ζωγράφους. Για παράδειγμα, σε μια διάσημη συστατική επιστολή προς τον Δούκα του Μιλάνου, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι αναλύει τις πολλές δεξιότητές του στη δημιουργία οχυρώσεων, υποδομών και όπλων, καυχιέται για την ικανότητά του να κατασκευάζει γέφυρες, κανάλια, σήραγγες και καταπέλτες˙ μόνο μετά από 10 παραγράφους παραδέχεται ότι μπορεί να κάνει γλυπτική σε μάρμαρο, μπρούντζο ή πηλό, και στη ζωγραφική μπορεί να κάνει οποιοδήποτε είδος εργασίας τόσο καλά όσο οποιοσδήποτε άνθρωπος. Όπως και του Μιχαήλ Άγγελου, τα σχέδια του Λεονάρντο δείχνουν ένα αδηφάγο μυαλό εν δράσει. Εξερευνούν αντί να παρατηρούν απλώς τα πάντα, από στρατιωτικές μηχανές μέχρι την ανθρώπινη ανατομία. Το 1563, ο Μιχαήλ Άγγελος θα ονομαζόταν δάσκαλος της Accademia del Disegno στη Φλωρεντία, η οποία είχε ως στόχο να διδάξει το σχέδιο και το design ως τις βασικές δεξιότητες που είναι απαραίτητες για τη γλυπτική, την αρχιτεκτονική και τη ζωγραφική. Το σχέδιο, όπως αποδεικνύεται, ήταν η τέχνη που ενοποίησε τις πολλές επιδιώξεις του ανθρώπου της Αναγέννησης. Άλλωστε, ο καλλιτέχνης δεν είναι ένας άνθρωπος που έχει το σύμπαν στο μυαλό και στα χέρια του;

Ζιώγας Απόστολος
(βιολόγος)

Φωτογραφία από το depositphotos.com