Η μοναξιά της τρίτης ηλικίας

Κάθε χρόνο, όταν τα φώτα ανάβουν και οι οικογένειες μαζεύονται, κάποιοι κάθονται μπροστά σε ένα παράθυρο και κοιτάνε. Όχι γιατί δεν έχουν πού να πάνε. Αλλά γιατί έχουν μάθει ότι η παρουσία τους δεν είναι πια αυτονόητη. Η μοναξιά της τρίτης ηλικίας μέσα στις γιορτές δεν είναι μεταφορά. Είναι η πιο συγκεκριμένη, η πιο σιωπηλή και η πιο αδικαιολόγητη πραγματικότητα που επιλέγουμε να μην βλέπουμε.

Η μοναξιά της τρίτης ηλικίας

Η μοναξιά στην τρίτη ηλικία δεν είναι απλώς μια συναισθηματική κατάσταση. Είναι ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο που επηρεάζει την ποιότητα ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων παγκοσμίως, με συνέπειες που εκτείνονται από την ψυχική υγεία ως τη σωματική. Χάνονται σύντροφοι, φίλοι, ρόλοι που έδιναν νόημα. Τα παιδιά φεύγουν, οι γειτονιές αλλάζουν, το σώμα περιορίζει. Και σιγά σιγά, ο κόσμος γύρω από έναν ηλικιωμένο άνθρωπο μικραίνει, όχι γιατί το επέλεξε, αλλά γιατί η ζωή το επέβαλε. Η κοινωνική επανένταξη των ηλικιωμένων παραμένει ένα από τα πιο αδικημένα κεφάλαια της σύγχρονης κοινωνικής πολιτικής. Έχουμε συνηθίσει να μιλάμε πολύ και για πολλά. Μιλώντας για ένταξη, σπάνια αναρωτιόμαστε τι σημαίνει να αισθάνεσαι ότι έχεις ήδη βγει από το παιχνίδι.

Γιατί η μοναξιά της τρίτης ηλικίας επιδεινώνεται κατά τη διάρκεια των εορτών;

Οι γιορτές έχουν μια σκληρή ιδιότητα: μεγεθύνουν. Μεγεθύνουν τη χαρά, τη ζεστασιά, την ανάγκη για ανθρώπινη επαφή. Και μεγεθύνουν, με την ίδια αμείλικτη ακρίβεια, την απουσία. Για έναν άνθρωπο της τρίτης ηλικίας που ζει μόνος, τα Χριστούγεννα δεν είναι απλώς μια ημερομηνία στο ημερολόγιο. Είναι ένας καθρέφτης που δείχνει όλα όσα έχουν φύγει. Πρόσωπα. Φωνές. Μια ζωή που κάποτε ήταν γεμάτη και τώρα χωράει σε ένα δωμάτιο.
Η Pamela Elfenbein, Ph.D., Διευθύντρια του Institute for Healthy Aging στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Γεωργίας, δίνει έναν ορισμό που ανατρέπει τις συνήθεις αντιλήψεις μας: «Η μοναξιά δεν αφορά το να είσαι μόνος. Ένας άνθρωπος νιώθει μόνος όταν του λείπουν ουσιαστικές συνδέσεις με άλλους». Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη, γιατί εξηγεί γιατί τόσοι ηλικιωμένοι νιώθουν μοναξιά ακόμα και όταν βρίσκονται σε ένα γεμάτο τραπέζι. Η παρουσία δεν είναι το ίδιο με την ουσιαστική σύνδεση. Και οι γιορτές, με την έμφαση που δίνουν στη συλλογικότητα και τη χαρά, αναδεικνύουν αυτό το χάσμα με αμείλικτη ακρίβεια.

Οι κίνδυνοι για την υγεία: Μια σιωπηλή απειλή

Ο Dr. Amit Shah, γηριατρολόγος στη Mayo Clinic, προσθέτει μια διάσταση που λίγοι τολμούν να αναφέρουν ανοιχτά: «Οι κίνδυνοι για την υγεία από τη μοναξιά μπορεί να είναι εξίσου υψηλοί με τους κινδύνους από την παχυσαρκία, το κάπνισμα και τη σωματική αδράνεια». Η μοναξιά, με άλλα λόγια, δεν είναι απλώς θέμα ψυχολογίας. Είναι θέμα επιβίωσης. Η έλλειψη ενσυναίσθησης απέναντι στους ηλικιωμένους κατά τις εορταστικές περιόδους έχει πραγματικό, μετρήσιμο κόστος στην υγεία τους. Η χρόνια μοναξιά συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης, καρδιαγγειακών παθήσεων και γνωστικής έκπτωσης. Και αυτό δεν είναι συναίσθημα. Είναι ιατρική διάγνωση.

Η Μαρία είναι 78 χρονών και ζει στη Αθήνα. Τα παιδιά της είναι στο εξωτερικό. Κάθε Πρωτοχρονιά ετοιμάζει βασιλόπιτα, τη σκεπάζει με μεμβράνη και την αφήνει στον πάγκο. Μερικές φορές δεν την κόβει καθόλου. «Για ποιον να την κόψω;» λέει, όχι με πίκρα, αλλά με αυτή την ήρεμη παραίτηση που είναι πολύ πιο βαριά από τα δάκρυα.

Ο Θανάσης είναι 82 χρονών και χήρος εδώ και τέσσερα χρόνια. Το Πάσχα ήταν πάντα η αγαπημένη γιορτή της γυναίκας του. Εκείνη έφτιαχνε τσουρέκια από τις τέσσερις τα ξημερώματα. Τώρα την Κυριακή του Πάσχα πηγαίνει στο νεκροταφείο πριν πάει στο τραπέζι των παιδιών του, γιατί εκεί, λέει, νιώθει λιγότερο μόνος.

Αυτά δεν είναι ακραίες περιπτώσεις. Είναι η καθημερινή πραγματικότητα εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλη την Ελλάδα και τον κόσμο. Υπάρχει κάτι βαθύτατα άδικο στον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τους ηλικιωμένους στις γιορτές. Τους καλούμε στο τραπέζι, ναι. Αλλά πόσες φορές τους ρωτάμε πώς πέρασαν τις υπόλοιπες 364 μέρες; Πόσες φορές η επίσκεψη στη γιαγιά ή τον παππού γίνεται με πραγματική παρουσία και όχι ως υποχρέωση που πρέπει να αποτελειώσουμε πριν το ρεβεγιόν;

Παρουσία vs Υποχρέωση: Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε ουσιαστικά

Η τρίτη ηλικία δεν ζητά οίκτο. Ζητά κάτι πολύ απλούστερο και συγχρόνως πολύ πιο δύσκολο να δοθεί: παρουσία. Υπάρχουν τρόποι να τη μετατρέψουμε σε πράξη.

• Επισκέψου έναν ηλικιωμένο όχι μόνο τις μέρες των γιορτών αλλά και τις «κανονικές» μέρες που ακολουθούν, όταν η σιωπή επιστρέφει πιο βαριά.
• Κάθισε μαζί του χωρίς το κινητό στο χέρι. Η ενσυναίσθηση δεν χωράει σε μισή προσοχή.
  Ρώτησέ τον για τη ζωή του, όχι για την υγεία του. Υπάρχει διαφορά.
• Φρόντισε να εμπλακεί ενεργά στις προετοιμασίες πχ μιας γιορτής, όχι ως θεατής αλλά ως συμμέτοχος. Η αίσθηση της χρησιμότητας είναι θεμελιώδης για την ποιότητα ζωής σε κάθε ηλικία.
• Υποστήριξε προγράμματα κοινωνικής επανένταξης για ηλικιωμένους στη γειτονιά σου. Υπάρχουν, αλλά χρειάζονται ανθρώπους, εθελοντές, όχι μόνο χρηματοδότηση.

Και όμως. Όλα αυτά είναι απλά μια λίστα. Και οι λίστες, από μόνες τους, δεν αλλάζουν τίποτα. Ό,τι αλλάζει πραγματικά είναι η στιγμή που σταματάς να βλέπεις έναν ηλικιωμένο άνθρωπο ως υποχρέωση και αρχίζεις να τον βλέπεις ως άνθρωπο με ιστορία, με ανάγκες, με αξιοπρέπεια. Αυτό δεν διδάσκεται σε λίστες. Καλλιεργείται, ή δεν καλλιεργείται ποτέ.

Το δια ταύτα…

Η Μαρία θα ξαναφτιάξει βασιλόπιτα φέτος. Ο Θανάσης θα πάει πάλι στο νεκροταφείο την Κυριακή του Πάσχα, πριν καθίσει στο τραπέζι των παιδιών του. Και κάπου, σε ένα διαμέρισμα μιας πολυκατοικίας που δεν γνωρίζουμε, κάποιος θα κρατά ένα κόκκινο αυγό στο χέρι και δεν θα έχει με ποιον να το τσουγκρίσει.

Φωτογραφίες αρχείο Depositphotos