Συναισθηματική ρύθμιση, τι είναι και πώς μαθαίνεται

Λένε ότι τα αισθήματά σου βρίσκονται στα λόγια σου σαν βαλσαμωμένα πουλιά. Παρόλα αυτά, η συναισθηματική ρύθμιση αφορά το πόσο καλά μπορείς να διαχειριστείς τα συναισθήματά σου, είτε θετικά όπως ο ενθουσιασμός και η χαρά, είτε αρνητικά όπως η ζήλια και ο θυμός˙ο στόχος μιας υγιούς συναισθηματικής ρύθμισης είναι να διαχειριστεί τα δύσκολα συναισθήματα κατά τρόπο πιο αποτελεσματικό, ούτως ώστε να μην γίνουν καταπιεστικά. Συχνά πάντως συγχέεται η συναισθηματική ρύθμιση με την ιδιοσυγκρασία, η οποία αποτελεί το φυσικό, έμφυτο στυλ για το πώς προσεγγίζεις ή αντιδράς στον κόσμο. Υφίστανται τρεις διαφορετικοί τύποι ιδιοσυγκρασίας που μπορεί να έχει ένα άτομο: εύκολο και ευέλικτο· ενεργό, εξωστρεφές και ευερέθιστο· ή προσεκτικό και ήσυχο. Έτσι, η ιδιοσυγκρασία καθορίζεται γενετικά και βιολογικά, είναι δηλαδή κάτι με το οποίο γεννιέσαι. Η συναισθηματική ρύθμιση, από την άλλη, δεν είναι κάτι που είτε έχεις είτε δεν έχεις, καθώς αφορά ένα σύνολο δεξιοτήτων που αναπτύσσεται με την πάροδο του χρόνου, ξεκινώντας από την παιδική ηλικία ενόσω τα παιδιά μαθαίνουν να αλληλεπιδρούν με τους ανθρώπους γύρω τους. Ως εκ τούτου, όπως και άλλες δεξιότητες, η συναισθηματική ρύθμιση μπορεί να ενισχυθεί με διδασκαλία και εξάσκηση.

Υπάρχουν δύο τύποι συναισθηματικής ρύθμισης: η αυτορρύθμιση, δηλαδή η διαχείριση των δικών σου συναισθημάτων, και η συρρύθμιση, η οποία περιλαμβάνει την υποστήριξη άλλων να διαχειριστούν τα συναισθήματά τους: και τα δύο είναι σημαντικά στις σχέσεις, στην εργασία και στην ανατροφή των παιδιών. Η συρρύθμιση είναι ιδιαίτερα σημαντική ως ένας τρόπος για να βοηθηθούν τα παιδιά στο να ανταποκριθούν σε έντονα συναισθήματα. Τα συναισθήματα -γενικά-δεν υπάρχουν από μόνα τους, αφού συνιστούν μέρος μιας συνεχιζόμενης συζήτησης μεταξύ του μυαλού σου, του σώματός σου και της συμπεριφοράς σου. Ο τρόπος που σκέφτεσαι επηρεάζει τον τρόπο που αντιδρά το σώμα σου, οι αντιδράσεις του σώματός σου επηρεάζουν τον τρόπο που αισθάνεσαι και τα συναισθήματά σου διαμορφώνουν αυτό που κάνεις εντέλει. Για παράδειγμα, κάποιος σου διακόπτει την κυκλοφορία. Μέσα σε λίγα λεπτά, συμβαίνουν πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Μπορεί να νιώσεις οργή, η καρδιά σου να χτυπάει δυνατά, μα μπορεί και να αστειευτείς. Κάθε αντίδραση, δημιουργεί έναν συναισθηματικό κύκλο που μπορεί να κλιμακωθεί ή να αποκλιμακωθεί, ανάλογα με το πώς αντιδράς˙ η κατανόηση αυτού του κύκλου είναι σημαντική επειδή η αλλαγή μόνο ενός μέρους του μπορεί να μετατοπίσει ολόκληρη τη συναισθηματική εμπειρία. Η υγιής συναισθηματική ρύθμιση σού επιτρέπει να χρησιμοποιείς τα συναισθήματά σου ως πολύτιμες πηγές πληροφοριών αντί να τα αφήνεις να αναλάβουν τον έλεγχο της ζωής σου ή να καταστρέψουν την ημέρα σου. Τα συναισθήματα λοιπόν μπορούν να σηματοδοτήσουν ότι κάτι σου φαίνεται απειλητικό, άδικο, συναρπαστικό, απογοητευτικό ή σημαντικό, ωθώντας τον εαυτό σου να σταματήσει και να σκεφτεί τι θα μπορούσε να έχει προκαλέσει την αντίδραση. Στο παραπάνω παράδειγμα με την κυκλοφορία, ο θυμός μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι αντιλήφθηκες τη συμπεριφορά του άλλου οδηγού ως επικίνδυνη. Το συναίσθημά σου δεν σημαίνει ότι η ερμηνεία σου είναι σωστή ή λανθασμένη, ωστόσο παρέχει χρήσιμες πληροφορίες για το πώς βίωσες την κατάσταση, οι οποίες μπορούν να σε βοηθήσουν να αποφασίσεις πώς να αντιδράσεις.

Πολλοί χρησιμοποιούν στρατηγικές συναισθηματικής ρύθμισης σκόπιμα κατά τη διάρκεια της ημέρας προκειμένου να αντιμετωπίσουν άβολα ή έντονα συναισθήματα, με το να κάνουν π.χ. μια βόλτα, ή να εκτονωθούν κάπου. Διάφοροι παράγοντες, όπως το άγχος ή ένας κακός ύπνος, μπορούν να δυσκολέψουν τους ανθρώπους να ρυθμίσουν ή να περιορίσουν τα δύσκολα συναισθήματα, αυξάνοντας τον κίνδυνο μη υγιών στρατηγικών αντιμετώπισης. Κι εδώ προκύπτει η συναισθηματική δυσρύθμιση: τότε είναι που δεν είσαι σε θέση να χρησιμοποιήσεις με επιτυχία τις δεξιότητες αντιμετώπισης για να αντιμετωπίσεις δύσκολα συναισθήματα, οπότε αυτά τα συναισθήματα στη συνέχεια επηρεάζουν την ικανότητά σου να λειτουργήσεις. Αντί να χρησιμοποιείς στρατηγικές που θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως σωσίβιες λέμβοι για τις δυσκολίες της καθημερινότητας, , νιώθεις να πνίγεσαι σε μια θάλασσα αρνητικών συναισθημάτων. Με άλλα λόγια, όταν τα συναισθήματα γίνονται δύσκολα στη διαχείριση και αρχίζουν να παρεμβαίνουν στον τρόπο που σκέφτεσαι, ενεργείς ή λειτουργείς, πρόκειται για συναισθηματική δυσρύθμιση. Η επιρροή μιας παρατεταμένης συναισθηματικής δυσρύθμισης εκτείνεται πολύ πέρα από το πώς αισθάνεσαι τη στιγμή, μια και μπορεί να επηρεάσει τη σωματική υγεία, να συμβάλει σε προβλήματα ψυχικής υγείας, να δυσκολέψει την παρουσία και την ανταπόκριση στις σχέσεις σου, όπως επίσης να επηρεάσει τη μνήμη, τη συγκέντρωση και την απόδοσή σου σε καθημερινές δραστηριότητες. Το ζήτημα είναι πως όσο νωρίτερα μαθαίνεις να αντιμετωπίζεις τη συναισθηματική δυσρύθμιση, τόσο περισσότερο μειώνεται ο κίνδυνος μακροπρόθεσμων συνεπειών, όπως οι σοβαρές διαταραχές της διάθεσης και η οριακή διαταραχή προσωπικότητας.

Η εκμάθηση στρατηγικών συναισθηματικής ρύθμισης ξεκινά με την αναγνώριση των συναισθημάτων σου και την ανάπτυξη ενός λεξιλογίου για να τα περιγράφεις, καθότι δεν μπορείς να ρυθμίσεις αυτό που δεν μπορείς να ονομάσεις. Τα παιδιά μαθαίνουν δεξιότητες συναισθηματικής ρύθμισης παρατηρώντας τους ανθρώπους γύρω τους. Οι γονείς και άλλοι φροντιστές μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά τους λειτουργώντας ως «συναισθηματικό δοχείο», ονομάζοντας τα συναισθήματα και παρουσιάζοντας πώς να τα εκφράζουν με έναν υγιή τρόπο. Είναι σημαντικό να μάθεις να βλέπεις τις δύσκολες εμπειρίες ως ευκαιρίες για ανάπτυξη, να αμφισβητείς τις άχρηστες σκέψεις αντί να τις πιστεύεις αυτόματα και να αποδέχεσαι τα συναισθήματα χωρίς να τα αφήνεις να κυριαρχήσουν. Αντί να προσπαθείς να αποφύγεις τα δύσκολα συναισθήματα, ο στόχος είναι να τα παρατηρήσεις και να αναγνωρίσεις ότι τα συναισθήματά σου δεν είναι πάντα ακριβείς αντανακλάσεις της πραγματικότητας , δηλαδή, τα συναισθήματα δεν συνιστούν γεγονότα˙ στη συνέχεια, επιλέγεις πώς να αντιδράσεις. Το να συζητάς τα δύσκολα συναισθήματα με κάποιον που εμπιστεύεσαι, μπορεί να σε διευκολύνει να αντιδράς με σκέψη αντί να αντιδράς παρορμητικά. Ακόμα κι η φροντίδα του σώματος υποστηρίζει τη συναισθηματική ρύθμιση, δεδομένου ότι ο επαρκής ύπνος, η ισορροπημένη διατροφή και η τακτική άσκηση βοηθούν τον εγκέφαλό σου να λειτουργεί στο έπακρο, διευκολύνοντας τη διαχείριση του στρες, τη σαφή σκέψη και την προσεκτική αντίδραση.

Για υγιείς μακροπρόθεσμες δεξιότητες συναισθηματικής ρύθμισης, η εξάσκηση έχει σημασία. Όπως ακριβώς γυμνάζεις τους μυς σου στο γυμναστήριο, αν χρησιμοποιείς αυτές τις δεξιότητες με συνέπεια, η ικανότητά σου να αντιδράς κατάλληλα μπορεί να αυξηθεί. Εάν οι κοινωνίες μας πλέον δεν είναι τόσο κοινότητες πεποιθήσεων όσο κοινότητες συγκινήσεων, ίσως το πραγματικό συναίσθημα υφίσταται χωρίς φωνή. Ειδάλλως, η ζωή θα είναι κωμωδία γι’ αυτούς που σκέφτονται και τραγωδία γι’ αυτούς που αισθάνονται. Σε κάθε περίπτωση, η Σύλβια Πλαθ δηλώνει κατηγορηματικά: «Δεν ξέρω πώς είναι να μην έχεις έντονα συναισθήματα. Εγώ ακόμα κι όταν δεν αισθάνομαι τίποτα, το αισθάνομαι πολύ έντονα».

Απόστολος Ζιώγας
(βιολόγος)

Φωτογραφία από το depositphotos.com