Τι ήταν τα Σατουρνάλια | η σχέση με τα Χριστούγεννα

Κάθε Δεκέμβριο, καθώς στολίζουμε τα σπίτια μας, ανταλλάσσουμε δώρα και καθόμαστε σε γιορτινά τραπέζια, επαναλαμβάνουμε χωρίς να το ξέρουμε τελετουργίες που ξεκίνησαν πριν από 2.000 χρόνια στην αρχαία Ρώμη. Τα Saturnalia (Σατουρνάλια), η μεγαλύτερη και πιο αγαπημένη γιορτή των Ρωμαίων, δεν εξαφανίστηκαν ποτέ πραγματικά – ίχνη της παραμένουν ακόμη και σήμερα

Τι ήταν τα Σατουρνάλια;

Τα Σατουρνάλια γιόρταζαν προς τιμήν του θεού Κρόνου (Saturn στα λατινικά), του προστάτη της γεωργίας και της χρυσής εποχής της ανθρωπότητας. Αρχικά ήταν μια μονοήμερη γιορτή στις 17 Δεκεμβρίου, αλλά τόσο δημοφιλής ήταν που σταδιακά επεκτάθηκε σε επτά ολόκληρες μέρες, ξεκινώντας από τις 17 και φτάνοντας ως τις 23 Δεκεμβρίου.
Ήταν μέρες χαράς, ελευθερίας και υπερβολών. Οι Ρωμαίοι έκλειναν τα δικαστήρια, οι σχολές σταματούσαν τη λειτουργία τους, και ακόμα και οι σκλάβοι απολάμβαναν προσωρινή ελευθερία. Η πόλη της Ρώμης μετατρεπόταν σε ένα τεράστιο πάρτι όπου οι κανόνες της καθημερινότητας αναστέλλονταν.

Η ανατροπή της τάξης

Αυτό το ξέρατε; Το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό των Σατουρναλίων ήταν η προσωρινή κατάργηση των κοινωνικών ιεραρχιών. Όλοι ήταν ίσοι.  Οι σκλάβοι μπορούσαν να μιλούν ελεύθερα στους κυρίους τους, ακόμα και να τους κριτικάρουν χωρίς συνέπειες. Σε πολλά σπίτια, οι ρόλοι αντιστρέφονταν εντελώς: οι κύριοι σέρβιραν το φαγητό στους δούλους τους, ενώ αυτοί καθόταν στο τραπέζι.

Επιλεγόταν ένας “βασιλιάς των Σατουρναλίων” (Saturnalicius princeps) – συνήθως με κλήρο – που κυβερνούσε τις γιορτές και έδινε παράλογες εντολές που όλοι έπρεπε να υπακούουν, προκαλώντας γέλια και αναστάτωση. Αυτή η παράδοση επιβίωσε στο έθιμο του “βασιλιά της πίτας” που συναντάμε σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.

Δώρα, φαγητό και διασκέδαση

Η ανταλλαγή δώρων ήταν κεντρικό στοιχείο των Σατουρναλίων. Οι Ρωμαίοι χάριζαν sigillaria (μικρά πήλινα ειδώλια), κεριά, και cerei (κεριά από κερί μέλισσας) που συμβόλιζαν το φως που επιστρέφει μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο. Τα πιο πλούσια νοικοκυριά πρόσφεραν και ακριβότερα δώρα – ρούχα, κοσμήματα, βιβλία.

Τα συμπόσια ήταν επίσης απαραίτητα. Οι Ρωμαίοι τρώγανε και έπιναν με υπερβολή, παίζοντας επιτραπέζια παιχνίδια με ζάρια – κάτι που συνήθως απαγορευόταν εκτός των Σατουρναλίων. Στους δρόμους ακουγόταν το “Io Saturnalia!” (το αντίστοιχο του “Καλά Χριστούγεννα”), ενώ όλοι φορούσαν το pilleus, ένα κωνικό καπέλο που συμβόλιζε την ελευθερία.

Τα κοινά στοιχεία με τα σημερινά Χριστούγεννα

Η ομοιότητα με τα σύγχρονα Χριστούγεννα είναι εκπληκτική:

• Αργία με προνόμια:  Οι Ρωμαίοι έκλειναν τα δικαστήρια, οι σχολές σταματούσαν τη λειτουργία τους, και ακόμα και οι σκλάβοι απολάμβαναν προσωρινή ελευθερία.
• Ανταλλαγή δώρων: Ο πυρήνας και των δύο γιορτών. Όπως οι Ρωμαίοι χάριζαν sigillaria, εμείς σήμερα βάζουμε πακέτα κάτω από το δέντρο.
• Γιορτινά τραπέζια: Οι μεγάλες οικογενειακές συγκεντρώσεις με άφθονο φαγητό και ποτό είναι άμεση συνέχεια των ρωμαϊκών συμποσίων.
• Διακόσμηση με αειθαλή φυτά: Οι Ρωμαίοι στόλιζαν τα σπίτια τους με κλαδιά από γκι, κισσό και άλλα αειθαλή φυτά – πρόδρομοι του χριστουγεννιάτικου δέντρου.
• Κεριά και φώτα: Τα cerei των Σατουρναλίων έχουν γίνει τα σημερινά χριστουγεννιάτικα λαμπάκια που φωτίζουν τη σκοτεινή περίοδο του χειμώνα.
• Κοινωνική χαλάρωση: Η πνευματική “αναστολή των κανόνων” των Σατουρναλίων ζει στην χαλαρή, γιορτινή ατμόσφαιρα των Χριστουγέννων, όπου “όλα επιτρέπονται”.
• Χαιρετισμοί: Το “Io Saturnalia!” έγινε “Merry Christmas” ή “Καλά Χριστούγεννα”.

Η στρατηγική της Εκκλησίας

Δεν ήταν τυχαίο που η πρώιμη Χριστιανική Εκκλησία επέλεξε την 25η Δεκεμβρίου ως ημερομηνία γέννησης του Χριστού. Η Αγία Γραφή δεν αναφέρει πουθενά την ακριβή ημερομηνία, και οι ιστορικοί συμφωνούν ότι το Δεκέμβριο είναι απίθανο για βοσκούς να βρίσκονται στα χωράφια λόγω του κρύου.

Η επιλογή ήταν στρατηγική: η 25η Δεκεμβρίου συμπίπτει με το τέλος των Σατουρναλίων και με άλλες παγανιστικές γιορτές όπως τα Brumalia (Βρουμάλια) και η γιορτή του Sol Invictus (Ανίκητου Ήλιου). Αντί να καταπολεμήσει αυτές τις βαθιά ριζωμένες παραδόσεις, η Εκκλησία τις “βάπτισε”, δίνοντάς τους χριστιανικό νόημα.

Αυτή η τακτική δεν αφορούσε μόνο τα Χριστούγεννα. Σχεδόν όλες οι μεγάλες χριστιανικές εορτές πατούν πάνω σε παλιές ειδωλολατρικές γιορτές: το Πάσχα συμπίπτει με τις γιορτές της άνοιξης και της γονιμότητας, η Κοίμηση της Θεοτόκου (15 Αυγούστου) αντικατέστησε τις θερινές γιορτές προς τιμήν θεϊκών μορφών, ενώ η γιορτή του Αγίου Ιωάννη (24 Ιουνίου) υπερκαλύπτει τις παγανιστικές τελετές του θερινού ηλιοστασίου.

Έτσι, κάθε φορά που ανάβουμε τα λαμπάκια του δέντρου, χαιρετάμε τους φίλους μας και ανοίγουμε τα δώρα μας, τιμάμε – χωρίς να το γνωρίζουμε – τον αρχαίο θεό Κρόνο και τη χρυσή εποχή που υποσχόταν. Κατά μια ένοια λοιπόν τα Σατουρνάλια δεν πέθαναν ποτέ.  Απλά φορούν πια διαφορετικά ρούχα.

Φωτογραφία αρχείο Depositphotos