Νόμπελ Ειρήνης: Ποια είναι η Νάβι Πιλάι

Η Νορβηγική Επιτροπή Νόμπελ ανακοίνωσε την Παρασκευή 9 Οκτωβρίου 2026 στο Όσλο ότι το Νόμπελ Ειρήνης απονέμεται στη Νοτιοαφρικανή νομικό Ναβανέθεμ «Νάβι» Πιλάι, για τις προσπάθειές της να προωθήσει την ειρήνη και το διεθνές δίκαιο. Η τελετή απονομής θα γίνει στις 10 Δεκεμβρίου, στο Δημαρχείο του Όσλο.

Η επιλογή λέει κάτι σημαντικό για την εποχή μας. Συνήθως φανταζόμαστε την ειρήνη ως μια υπογραφή κάτω από μια συμφωνία, ως τη στιγμή που σωπαίνουν τα όπλα. Ο Νορβηγός κοινωνιολόγος Γιόχαν Γκάλτουνγκ, πατέρας των σπουδών ειρήνης, ονόμασε αυτή την κατάσταση «αρνητική ειρήνη». Η απουσία πολέμου δεν αρκεί. Αν οι άνθρωποι εξακολουθούν να ταπεινώνονται, να αποκλείονται και να μένουν απροστάτευτοι, η βία απλώς περιμένει τη σειρά της. Η ζωή της Νάβι Πιλάι είναι μια μακριά απόδειξη αυτής της ιδέας.

Ναβανέθεμ «Νάβι» Πιλάι: Ένα κορίτσι από το Ντέρμπαν της Νότιας Αφρικής

Γεννήθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου 1941 στο Ντέρμπαν της Νότιας Αφρικής, σε φτωχή οικογένεια ινδικής καταγωγής. Μεγάλωσε στα χρόνια του απαρτχάιντ, του συστήματος που χώριζε τους ανθρώπους με νόμο ανάλογα με το χρώμα του δέρματός τους και όριζε πού μπορούσαν να μείνουν, να σπουδάσουν, να δουλέψουν.

Για ένα κορίτσι μη λευκό, οι σπουδές νομικής έμοιαζαν σχεδόν αδύνατες. Τα κατάφερε, αποφοιτώντας από το Πανεπιστήμιο του Νατάλ στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Χρόνια αργότερα πήρε μεταπτυχιακό και διδακτορικό από τη Νομική Σχολή του Χάρβαρντ. Το πιο σημαντικό όμως που κέρδισε εκείνα τα χρόνια δεν ήταν τίτλος. Ήταν η πεποίθηση ότι ο νόμος, που στη χώρα της χρησιμοποιούνταν για να καταπιέζει, μπορούσε να γίνει και εργαλείο απελευθέρωσης.

Η Δικηγόρος των φυλακισμένων

Το 1967 άνοιξε το δικό της δικηγορικό γραφείο, η πρώτη γυναίκα μη λευκής καταγωγής που το έκανε στην επαρχία του Νατάλ. Κανένα γραφείο δεν ήθελε να την προσλάβει, οπότε έφτιαξε το δικό της. Υπερασπίστηκε αγωνιστές κατά του απαρτχάιντ και πολιτικούς κρατούμενους, ανάμεσά τους κρατούμενους του νησιού Ρόμπεν, εκεί όπου φυλακίστηκε για χρόνια ο Νέλσον Μαντέλα. Πάλεψε ώστε να αναγνωριστεί στους φυλακισμένους το στοιχειώδες δικαίωμα να έχουν δικηγόρο.

Παράλληλα στάθηκε δίπλα στις γυναίκες που υφίσταντο βία μέσα στο σπίτι, συμμετέχοντας στην ίδρυση οργάνωσης για τη στήριξή τους. Από τότε φαινόταν το νήμα που θα διέτρεχε όλη της τη ζωή. Η βία κατά των γυναικών δεν είναι ιδιωτική υπόθεση. Είναι ζήτημα δικαιοσύνης.

Η δικαστής της Ρουάντα

Όταν έπεσε το απαρτχάιντ, το 1995, έγινε η πρώτη γυναίκα μη λευκής καταγωγής που κάθισε στην έδρα του Ανώτερου Δικαστηρίου της χώρας. Την ίδια χρονιά ο ΟΗΕ την εξέλεξε δικαστή στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για τη Ρουάντα, όπου το 1994 είχαν σφαγιαστεί μέσα σε εκατό ημέρες περίπου 800.000 άνθρωποι, κυρίως Τούτσι. Υπηρέτησε εκεί οκτώ χρόνια και από το 1999 έως το 2003 ήταν πρόεδρος του δικαστηρίου.

Εκεί συμμετείχε σε μια απόφαση που άλλαξε την ιστορία του δικαίου. Στη δίκη του Ζαν Πολ Ακαγέσου, δημάρχου μιας μικρής πόλης, το δικαστήριο αναγνώρισε για πρώτη φορά ότι ο βιασμός μπορεί να αποτελεί πράξη γενοκτονίας. Μέχρι τότε η σεξουαλική βία στον πόλεμο αντιμετωπιζόταν σαν σκοτεινή αλλά αναπόφευκτη “παρενέργεια”. Από εκείνη τη στιγμή έγινε έγκλημα για το οποίο κάποιος λογοδοτεί. Για τις χιλιάδες γυναίκες που επέζησαν, αυτό σήμαινε ότι ο πόνος τους είχε επιτέλους όνομα μέσα στον νόμο.

Στη Χάγη και στον ΟΗΕ

Το 2003 εξελέγη ανάμεσα στους δεκαοκτώ πρώτους δικαστές του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου στη Χάγη, του πρώτου μόνιμου δικαστηρίου στον κόσμο που δικάζει γενοκτονίες, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Βοήθησε να στηθεί από την αρχή ένας θεσμός που έπρεπε να αποδείξει ότι δεν είναι απλώς μια καλή πρόθεση.

Το 2008 ανέλαβε Ύπατη Αρμοστής του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, θέση στην οποία έμεινε έως το 2014. Μίλησε για την κατάργηση της θανατικής ποινής, για τα εγκλήματα «τιμής» εις βάρος γυναικών, για τους Ρομά, για τους αυτόχθονες λαούς, για όσους υφίστανται διακρίσεις λόγω κάστας, για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπων. Συχνά ενόχλησε κυβερνήσεις. Αυτό ακριβώς ήταν το έργο της.

Από το 2021 έως το 2025 προήδρευσε της Επιτροπής Έρευνας του ΟΗΕ για τα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη και το Ισραήλ. Το 2025 η επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το Ισραήλ διέπραξε γενοκτονία στη Γάζα, εκτίμηση που η ισραηλινή κυβέρνηση απέρριψε κατηγορηματικά. Η βράβευσή της θα συζητηθεί και υπό αυτό το πρίσμα.

Γιατί μας αφορά

Η Νάβι Πιλάι δεν σταμάτησε κάποιον πόλεμο με μια υπογραφή. Έκανε κάτι πιο αργό και ίσως πιο βαθύ. Βοήθησε να χτιστεί ένας κόσμος στον οποίο όσοι διαπράττουν μαζικά εγκλήματα δεν μπορούν να είναι βέβαιοι ότι θα μείνουν ατιμώρητοι. Η ατιμωρησία είναι ο σπόρος του επόμενου πολέμου. Η λογοδοσία είναι το φράγμα του.

Το 2025, όταν τιμήθηκε με το Βραβείο Ειρήνης του Σίδνεϊ, είπε ότι η ειρήνη δεν είναι απλώς η απουσία σύγκρουσης. Η φράση συμπυκνώνει όλη της τη διαδρομή. Από το κορίτσι του Ντέρμπαν που δεν του επιτρεπόταν να ονειρευτεί, έως τη γυναίκα που δικάζει στο όνομα όλης της ανθρωπότητας, η ζωή της μας θυμίζει ότι η ειρήνη δεν χαρίζεται. Χτίζεται, με νόμους δίκαιους και με ανθρώπους που δεν φοβούνται να τους τηρούν και να τους υπερασπίζονται.

Φωτογραφία αρχείο Depositphotos

Νόμπελ Λογοτεχνίας 2026: Ποια είναι η Αν Κάρσον (Anne Carson)