Ήταν 4 Νοεμβρίου 1922. Ένας νεαρός εργάτης που μετέφερε νερό στις ανασκαφές της Κοιλάδας των Βασιλέων σκόνταψε σε μια πέτρα. Το πόδι του βυθίστηκε ελαφρά στο έδαφος. Έσκυψε. Κάτω από τη σκόνη αιώνων υπήρχε ένα σκαλοπάτι λαξεμένο στον βράχο. Εκείνη τη στιγμή, την πιο τυχαία και ταπεινή στιγμή, ήταν η αρχή της σημαντικότερης αρχαιολογικής ανακάλυψης του εικοστού αιώνα. Ο τάφος Τουτανχαμών επρόκειτο να αλλάξει για πάντα την ιστορία της αρχαιολογίας.
Ο Βρετανός αρχαιολόγος Χάουαρντ Κάρτερ δεν ήταν άντρας της αριστοκρατίας. Γεννήθηκε στο Κένσινγκτον του Λονδίνου το 1874, εγκατέλειψε το σχολείο στα 15 και δεν είχε καμία επίσημη εκπαίδευση. Αυτό που είχε ήταν ένα σπάνιο ταλέντο στο σχέδιο και μια αχόρταγη περιέργεια. Μια τοπική αριστοκρατική οικογένεια της αγροτικής Norfolk, οι Amherst, τον πήρε υπό την προστασία της. Το αρχοντικό τους, Didlington Hall, φιλοξενούσε τη μεγαλύτερη ιδιωτική συλλογή αιγυπτιακών αντικειμένων στη Βρετανία. Εκεί, ανάμεσα σε αγάλματα, αμουλέτα (φυλαχτά) και ιερογλυφικά, γεννήθηκε η εμμονή μιας ζωής.
Στα 17 του, ο Κάρτερ έφτασε στην Αίγυπτο ως σχεδιαστής και αντιγραφέας. Δουλειά του ήταν να αποτυπώνει με ακρίβεια ανάγλυφα, τοιχογραφίες και ιερογλυφικά από ναούς και τάφους, αντικείμενα που κινδύνευαν να χαθούν για πάντα από τη φθορά του χρόνου και την αμέλεια των ανθρώπων. Σιγά σιγά, ο τόπος τον κατάπιε. Εκπαιδεύτηκε επιτόπου, έγινε επιθεωρητής αρχαιοτήτων για την Άνω Αίγυπτο, ανακάλυψε τους τάφους της βασίλισσας Χατσεψούτ και του φαραώ Τούτμωσης IV, και ανέπτυξε μεθόδους ανασκαφής που ήταν εξαιρετικά προσεκτικές και συστηματικές για την εποχή του.
Γύρω στο 1907 ξεκίνησε η συνεργασία του με τον Λόρδο Κάρναβον, έναν Βρετανό αριστοκράτη και παθιασμένο συλλέκτη αρχαιοτήτων που είχε κληρονομήσει το επιβλητικό Highclere Castle, το ίδιο κάστρο που σήμερα χρησιμοποιείται για τα γυρίσματα της διάσημης σειράς Downton Abbey. Ο Κάρναβον διέθετε πλούτη που μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν χρόνια ανασκαφών και αναζητούσε έναν ειδικό με τις σωστές μεθόδους. Από το 1917 ο Κάρτερ άρχισε να σαρώνει συστηματικά τον πυθμένα της Κοιλάδας των Βασιλέων, χρησιμοποιώντας ένα πλέγμα τετραγώνων για να μην αφήσει κανένα σημείο ανεξερεύνητο. Οι ανακαλύψεις ήταν ελάχιστες. Τα χρόνια περνούσαν. Η ελπίδα έτεινε να εξαντληθεί.
Το καλοκαίρι του 1922, ο Κάρναβον ενημέρωσε τον Κάρτερ ότι αυτή θα ήταν η τελευταία χρηματοδοτούμενη σεζόν. Ο Κάρτερ τον έπεισε για μία ακόμα ευκαιρία. Επέστρεψε στην Κοιλάδα και εστίασε σε ένα σημείο που είχε παραμελήσει, καθώς το κάλυπταν παλιές καλύβες εργατών και η τουριστική κίνηση κοντά στον τάφο του Ραμσή VI. Ζήτησε να κατεδαφιστούν οι καλύβες. Και τότε, εκείνος ο εργάτης σκόνταψε σε μια πέτρα.
Τάφος Τουτανχαμών – την νύχτα που σταμάτησε ο χρόνος
Ο Κάρτερ είχε τη σύνεση να σκεπάσει ξανά το εύρημα και να στείλει αμέσως τηλεγράφημα στον Κάρναβον στην Αγγλία. Τρεις εβδομάδες αργότερα, στις 26 Νοεμβρίου 1922, με τον Κάρναβον παρόντα, ο Κάρτερ έκανε μια μικρή τρύπα στην πάνω αριστερή γωνία μιας σφραγιστής πόρτας. Πήρε ένα κερί. Το έβαλε στην τρύπα. Η φλόγα τρεμόπαιζε από τον ζεστό αέρα που διέφευγε μετά από τρεις χιλιετίες. Σιγά σιγά, τα μάτια του συνήθισαν στο σκοτάδι.
«Μπορείς να δεις κάτι;» ψιθύρισε πίσω του ο Κάρναβον.
«Ναι», απάντησε ο Κάρτερ. «Υπέροχα πράγματα.»
Στο ημερολόγιο της ανασκαφής έγραψε αργότερα με ψυχρή, επαγγελματική ακρίβεια που μόλις που μπορούσε να κρύψει την κατάπληξή του: «Καθώς τα μάτια μου συνήθιζαν στο φως, οι λεπτομέρειες του δωματίου αναδύονταν αργά από την ομίχλη. Παράξενα ζώα, αγάλματα και χρυσός. Παντού η λάμψη του χρυσού.»
Μπροστά του ξεδιπλωνόταν ένα θέαμα που κανένας ζωντανός άνθρωπος δεν είχε αντικρίσει εδώ και 3.300 χρόνια. Επίχρυσα κρεβάτια σε σχήμα ζώων, αγάλματα σκαλισμένα με εκπληκτική λεπτομέρεια, άρματα, κασέλες γεμάτες κοσμήματα. Και στο πάτωμα, ακόμα ορατά στη σκόνη, τα αποτυπώματα των ποδιών των ανθρώπων που είχαν σφραγίσει τον τάφο. Τριάντα τρεις αιώνες πέρασαν, και τα ίχνη τους ήταν εκεί.
Ο Κάρτερ εκείνη τη νύχτα πήρε μόνο μια μικρή γεύση από αυτά που θα ακολουθούσαν. Ο αντιθάλαμος, το μεγαλύτερο από τα τέσσερα δωμάτια του τάφου, μετρούσε περίπου 7,9 επί 3,6 μέτρα και ήταν ασφυκτικά γεμάτος. Μέσα βρίσκονταν διαλυμένα πολεμικά άρματα, καλάθια με φρούτα, κουτιά με κρέας και ταφικά ανθοδέσμια. Τρία τελετουργικά κρεβάτια από επιχρυσωμένο ξύλο σε σχήμα ιπποπόταμου, λιονταριού και αγελάδας δέσποζαν στο χώρο, μαζί με τον θρόνο του φαραώ επενδυμένο με καθαρό χρυσό. Δύο φυσικού μεγέθους αγάλματα του βασιλιά στέκονταν αντικριστά, φρουρώντας μια σφραγιστή πόρτα που οδηγούσε στα υπόλοιπα δωμάτια. Χρειάστηκαν άλλοι 15 μήνες εργασίας για να φτάσουν στο ίδιο το ταφικό δωμάτιο. Και τελικά, στις 12 Φεβρουαρίου 1924, έφτασαν μπροστά στη σαρκοφάγο. Το 1936, μιλώντας στο BBC, ο Κάρτερ ανακαλούσε εκείνη τη στιγμή με φωνή που ακόμα έκρυβε δέος.
«Τριάντα τρεις αιώνες είχαν περάσει από τη στιγμή που ανθρώπινα πόδια ακούμπησαν για τελευταία φορά στο πάτωμα πάνω στο οποίο στεκόμασταν. Και όμως, τα σημάδια πρόσφατης ζωής ήταν παντού γύρω μας. Ένα μισογεμάτο μπολ κονιάματος, ένα μαυρισμένο φανάρι, τα ροκανίδια ξύλου που άφησε πίσω του ένας αμελής ξυλουργός.»
Ο νεαρός βασιλιάς που καταδικάστηκε στη λήθη
Ποιος ήταν πραγματικά ο Τουτανχαμών; Ο φαραώ που βασίλεψε περίπου από το 1336 έως το 1327 π.Χ. δεν ήταν ένας από τους μεγάλους κατακτητές της αιγυπτιακής ιστορίας. Ήταν παιδί όταν ανέβηκε στον θρόνο, γύρω στα οκτώ ή εννέα χρόνια, και πέθανε μόλις στα δεκαεπτά ή δεκαοκτώ του. Ήταν γιος του Ακενατόν, του «αιρετικού φαραώ» που ανέτρεψε χιλιετίες αιγυπτιακής θρησκείας για να επιβάλει μια μονοθεϊστική λατρεία γύρω από τον Ατόν, τον δίσκο του ήλιου. Μετά τον θάνατο του Ακενατόν, ο νεαρός Τουτανχαμών επανέφερε τους παραδοσιακούς θεούς, αλλά αυτό δεν τον έσωσε από την αφάνεια.
Οι διάδοχοί του, και ιδιαίτερα ο Χορεμχέμπ, διέγραψαν συστηματικά το όνομά του και το όνομα του πατέρα του από κάθε επίσημο αρχείο, κάθε επιγραφή, κάθε μνημείο. Στον αρχαίο κόσμο, η διαγραφή του ονόματος ισοδυναμούσε με τη διαγραφή της ψυχής. Ο Τουτανχαμών καταδικάστηκε σε αιώνια λήθη. Μέχρι που σκόνταψε πάνω του ένας εργάτης και έγινε η αρχή για να ξεθαφτεί αυτό που οι αιώνες είχαν αποσιωπήσει.
Η αιτία του θανάτου του Τουτανχαμών ακόμη και σήμερα παραμένει μυστήριο. Οι θεωρίες ποικίλουν από δολοφονία έως ατύχημα κατά τη διάρκεια κυνηγιού, από επιπλοκές σε κάταγμα ποδιού έως ελονοσία. Η ανάλυση του DNA του που πραγματοποιήθηκε το 2010 αποκάλυψε ότι έπασχε από πολλαπλές παθήσεις ταυτόχρονα, καθιστώντας τον πιο εύθραυστο από ό,τι φανταζόμαστε από τις εικόνες της χρυσής μάσκας.
Δέκα χρόνια μέσα στον τάφο
Η ανασκαφή του τάφου κράτησε μια ολόκληρη δεκαετία. Ο Κάρτερ εφάρμοσε μεθόδους που ήταν εντυπωσιακά σύγχρονες για την εποχή. Κάθε αντικείμενο φωτογραφιζόταν στην ακριβή θέση που βρισκόταν πριν μετακινηθεί. Ο φωτογράφος Χάρι Μπάρτον, μέλος της αιγυπτιακής αποστολής του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης που είχε δανειστεί στον Κάρτερ, κατέγραψε πάνω από 1.400 εικόνες σε γυάλινες πλάκες. Για τα πιο εύθραυστα αντικείμενα, ο συντηρητής Άλφρεντ Λούκας χρησιμοποιούσε παραφίνη για να τα σταθεροποιήσει πριν από τη μεταφορά. Υπήρχαν περιπτώσεις που χρειάστηκε ολόκληρη εβδομάδα για να αφαιρεθούν δώδεκα αντικείμενα από ένα μόνο κασόνι.
Τελικά ο τάφος απέδωσε πάνω από 5.500 αντικείμενα. Η κορυφαία ανακάλυψη ήταν η πέτρινη σαρκοφάγος από κίτρινο χαλαζία που ζύγιζε περίπου 1.130 κιλά. Μπροστά σε ένα ακροατήριο επισήμων, ένα σύστημα τροχαλιών ύψωσε το πέτρινο καπάκι. Ο Κάρτερ μετέφερε αργότερα εκείνη τη στιγμή στο BBC: «Ένας ανατριχιαστικός θαυμασμός διέφυγε από τα χείλη μας. Ένα χρυσό είδωλο του νεαρού βασιλιά θαυμάσιας τεχνουργίας γέμιζε όλο το εσωτερικό. Αυτό ήταν μόνο το καπάκι μιας σειράς τριών φερέτρων, ένθετων το ένα μέσα στο άλλο.»
Το εσωτερικό φέρετρο ήταν από μασίφ χρυσό και ζύγιζε πάνω από 110 κιλά. Μέσα βρισκόταν η μούμια του νεαρού βασιλιά, με τη χρυσή μάσκα να κοσμεί το πρόσωπό του, μια από τις πιο αναγνωρίσιμες εικόνες στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Ανάμεσα σε όλον εκείνο τον βασιλικό πλούτο, ο Κάρτερ ξεχώρισε κάτι που τον συγκίνησε βαθύτερα από τον χρυσό. Πάνω στο εξωτερικό καπάκι της σαρκοφάγου, ένα μικρό στεφάνι από μαραμένα λουλούδια. Στο ραδιοφωνικό του μήνυμα το 1936 είπε: «Ανάμεσα σε όλη εκείνη τη βασιλική μεγαλοπρέπεια, δεν υπήρχε τίποτα τόσο όμορφο όσο εκείνα τα λίγα μαραμένα λουλούδια. Μας είπαν πόσο σύντομη περίοδος ήταν πραγματικά τα 3.300 χρόνια.» Το στεφάνι αυτό, πιστεύεται, ήταν ο τελευταίος αποχαιρετισμός της νεαρής χήρας βασίλισσας Ανχεσεναμούν στον νεκρό σύζυγό της.
Ο Τάφος Τουτανχαμών και η κατάρα του Φαραώ: Μύθος, τρόμος και η αλήθεια πίσω από τον θρύλο
Λίγους μήνες μετά την ανακάλυψη, ο Λόρδος Κάρναβον πέθανε από μόλυνση λόγω τσιμπήματος κουνουπιού. Ήταν Απρίλιος του 1923. Ο Τύπος δεν χρειαζόταν περισσότερα. Αμέσως κυκλοφόρησε η ιστορία μιας «αρχαίας προφητείας» χαραγμένης στην είσοδο του τάφου. «Θάνατος θα πλήξει εκείνον που διαταράσσει τον ύπνο του φαραώ.» Κανένας αρχαιολόγος δεν επιβεβαίωσε ποτέ την ύπαρξη τέτοιας επιγραφής. Αλλά ο κόσμος ήθελε να την πιστεύει, και αυτό ήταν αρκετό.
Στις εβδομάδες που ακολούθησαν, οι εφημερίδες άρχισαν να καταγράφουν με ζήλο κάθε θάνατο που μπορούσε να συνδεθεί, έστω και χαλαρά, με την ανακάλυψη. Ο Αμερικανός εκδότης Τζορτζ Τζέι Γκολντ, που είχε επισκεφθεί τον τάφο, πέθανε λίγο αργότερα από πνευμονία. Ο Αλ Μπεντ, ανταποκριτής που κάλυψε την ανακάλυψη, πέθανε το 1924. Τα ονόματα συσσωρεύονταν, η λίστα μεγάλωνε, και ο μύθος έτρωγε τον εαυτό του με ορμή.
Η επιστήμη όμως είχε διαφορετική γνώμη. Μελέτη που δημοσιεύτηκε στο British Medical Journal (Βρετανικό Ιατρικό Περιοδικό) το 2002 εξέτασε τη μακροζωία όλων όσοι βρέθηκαν στον τάφο κατά την ανακάλυψη. Το συμπέρασμα ήταν αδυσώπητα πεζό: δεν υπήρχε καμία στατιστικά σημαντική διαφορά στην επιβίωση μεταξύ εκείνων που μπήκαν στον τάφο και εκείνων που δεν μπήκαν. Ο ίδιος ο Κάρτερ, ο άνθρωπος που πρώτος «διατάραξε τον ύπνο του φαραώ», έζησε άλλα 17 χρόνια μετά την ανακάλυψη.
Υπάρχει ωστόσο μια επιστημονική εξήγηση που ρίχνει ένα αχνό φως στον θρύλο. Ορισμένοι μικροβιολόγοι έχουν επισημάνει ότι οι σφραγιστοί τάφοι μπορούν να περιέχουν παθογόνους μύκητες ή βακτήρια που επιβιώνουν για χιλιετίες σε συνθήκες σκότους και ξηρασίας. Άνοιγμα ενός τέτοιου τάφου θα μπορούσε θεωρητικά να εκθέσει ανθρώπους με αδύναμο ανοσοποιητικό σε μικροοργανισμούς που ο σύγχρονος οργανισμός δεν έχει συναντήσει ποτέ. Καμία τέτοια περίπτωση δεν αποδείχθηκε ποτέ οριστικά, αλλά η ιδέα παραμένει στο μεταίχμιο μεταξύ επιστήμης και φαντασίας, ακριβώς εκεί όπου αρέσει στον θρύλο να κατοικεί.
Η αλήθεια είναι ότι η «κατάρα» υπηρέτησε όλους εξαιρετικά καλά. Τις εφημερίδες που πουλούσαν φύλλα. Τους συγγραφείς που έγραφαν μυθιστορήματα. Τους κινηματογραφιστές που γύριζαν ταινίες τρόμου. Και την ίδια την ανακάλυψη, που χάρη στον θρύλο έμεινε ζωντανή στη συνείδηση του κόσμου για έναν ολόκληρο αιώνα. Ο Τουτανχαμών, ο φαραώ που καταδικάστηκε σε λήθη, εκδικήθηκε με τον πιο απροσδόκητο τρόπο: έγινε αθάνατος.
Τάφος Τουτανχαμών – τα παρασκήνια μιας ανακάλυψης
Υπάρχουν όμως και πραγματικά σκοτεινά παρασκήνια. Ο Κάρναβον παραχώρησε αποκλειστικά δικαιώματα κάλυψης στους Times του Λονδίνου, αποκλείοντας τον αιγυπτιακό Τύπο από τη μεγαλύτερη ιστορία που είχε ποτέ συμβεί στη χώρα τους. Αυτή η απόφαση, τυπικό δείγμα αποικιακής νοοτροπίας, πυροδότησε αντι-βρετανικά αισθήματα και ερωτήματα για το ποιος έχει το δικαίωμα στην αιγυπτιακή κληρονομιά, ερωτήματα που αντηχούν ακόμα και σήμερα. Ταυτόχρονα, πρόσφατα ντοκιμαντέρ έχουν φέρει στο φως αλληλογραφία που υποδηλώνει ότι ο Κάρτερ ίσως κράτησε κάποια αντικείμενα για τον εαυτό του πριν από την επίσημη αποσφράγιση. Η ανιψιά του αρνείται κατηγορηματικά κάτι τέτοιο.
Υπάρχει και μια άλλη αδικία που σπάνια αναφέρεται. Πολλοί Αιγύπτιοι που μοιράστηκαν τις γνώσεις και την εμπειρία τους διαγράφηκαν από την επίσημη ιστορία της ανακάλυψης. Ανάμεσα σε αυτούς και οι επιστάτες Αχμέντ Τζεριγκάρ, Γκαντ Χασάν, Χουσεΐν Αμπού Αουάντ και Χουσεΐν Αχμέντ Σαΐντ, άντρες που γνώριζαν το έδαφος καλύτερα από οποιονδήποτε Βρετανό.
Ανάμεσα στα χιλιάδες αντικείμενα που εξήλθαν από τον τάφο, δύο ξεχώριζαν για έναν ιδιαίτερο λόγο. Δύο σάλπιγγες, η μία από ασήμι και η άλλη από μπρούντζο, βρέθηκαν σε εκπληκτική κατάσταση διατήρησης. Το 1939, ο πρωτοποριακός ραδιοπαραγωγός του BBC Ρεξ Κίτινγκ πέτυχε κάτι εκπληκτικό. Έπεισε την Αιγυπτιακή Υπηρεσία Αρχαιοτήτων να επιτρέψει στο BBC να μεταδώσει έναν ήχο που δεν είχε ακουστεί εδώ και τρεις χιλιετίες. Ο μουσικός Τζέιμς Τάπερν έπαιξε και τις δύο σάλπιγγες μπροστά σε εκτιμώμενο κοινό 150 εκατομμυρίων ακροατών σε όλον τον κόσμο. Ο ήχος και των δύο αρχαίων οργάνων ακούστηκε καθαρός και διαπεραστικός. Ο Κίτινγκ έκλεισε την εκπομπή με δραματική φράση: «Μετά από σιωπή άνω των 3.000 χρόνων, αυτές οι δύο φωνές από το ένδοξο παρελθόν της Αιγύπτου αντήχησαν σε όλο τον κόσμο.» Ο Κάρτερ δεν έζησε να ακούσει εκείνη την εκπομπή. Είχε πεθάνει από καρκίνο λίγες εβδομάδες νωρίτερα, στα 64 του χρόνια.
Η αιώνια επιστροφή: Από τον Steve Martin στο Μεγάλο Αιγυπτιακό Μουσείο
Η παγκόσμια γοητεία του Τουτανχαμών δεν εξαντλήθηκε ποτέ. Το 1972, η έκθεση «Θησαυροί του Τουτανχαμών» έφτασε στο Βρετανικό Μουσείο. Η χρυσή μάσκα ήταν το αστέρι. Πάνω από 1,6 εκατομμύριο επισκέπτες πέρασαν από τις αίθουσες, καθιστώντας την την πιο επιτυχημένη έκθεση στην ιστορία του μουσείου. Στη συνέχεια η έκθεση ταξίδεψε στη Σοβιετική Ένωση και αργότερα σε έξι αμερικανικές πόλεις από το 1976 έως το 1979. Εκεί ο Τουτανχαμών ενέπνευσε τον κωμικό Στηβ Μάρτιν να γράψει το σατιρικό τραγούδι «King Tut», το οποίο παρουσίασε στο Saturday Night Live με ειρωνικό ύφος σχολιάζοντας την εμπορευματοποίηση της ανακάλυψης.
Ένα αιώνα μετά την πρώτη ανακάλυψη, η ιστορία εξακολουθεί να μας εκπλήσσει. Η Ελίζαμπεθ Φρουντ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης δήλωσε στο BBC το 2019 ότι λιγότερο από το ένα τρίτο των αντικειμένων του τάφου έχει αναλυθεί πλήρως. «Μιλάμε για κάτι σαν 5.000 και πλέον μεμονωμένα αντικείμενα. Είναι δύσκολο να διαχειριστείς κάτι τέτοιο, γιατί δεν υπάρχει τίποτα παρόμοιο.»
Το 2025, για πρώτη φορά στην ιστορία, το σύνολο των περιεχομένων του τάφου εκτέθηκε ενοποιημένο στο Μεγάλο Αιγυπτιακό Μουσείο κοντά στις Πυραμίδες της Γκίζας. Ο πρώην διευθυντής του μουσείου Δρ. Τάρεκ Τάουφικ εξήγησε τη φιλοδοξία: «Είχα την ιδέα να εκθέσω τον πλήρη τάφο. Τίποτα να μη μένει στις αποθήκες, τίποτα σε άλλα μουσεία. Να ζήσεις την εμπειρία όπως την έζησε ο Χάουαρντ Κάρτερ πριν από 100 χρόνια.»
Ο μικρός βασιλιάς που κατάκτησε την αιωνιότητα
Ο Τουτανχαμών καταδικάστηκε σε λήθη από τους ισχυρούς της εποχής του. Αντί γι αυτό, έγινε ο πιο διάσημος φαραώ στην ιστορία, ο πιο αναγνωρίσιμος από όλους τους άρχοντες της αρχαίας Αιγύπτου, πιο γνωστός από τον Ραμσή, πιο γνωστός από τον Χέοπα που έχτισε τις Πυραμίδες. Η ειρωνεία είναι ότι αυτή η αθανασία οφείλεται ακριβώς στη λήθη του. Επειδή διαγράφηκε, δεν τον έψαχναν. Επειδή δεν τον έψαχναν, δεν τον βρήκαν οι τυμβωρύχοι. Επειδή δεν τον βρήκαν οι τυμβωρύχοι, ο τάφος του παρέμεινε σχεδόν άθικτος για τρεις χιλιετίες.
Η μούμια του παραμένει ακόμα στην Κοιλάδα των Βασιλέων, στον τάφο όπου τον βρήκε ο Κάρτερ. Η χρυσή μάσκα του κοιτάζει τους επισκέπτες στη Γκίζα. Και εκείνο το μαραμένο στεφάνι λουλουδιών, ο τελευταίος αποχαιρετισμός μιας νεαρής βασίλισσας, μαρτυρεί ότι πίσω από τον χρυσό και τα ιερογλυφικά υπήρχαν και άνθρωποι που αγαπούσαν και θρηνούσαν όπως ακριβώς εμείς.
«Μας είπαν πόσο σύντομη περίοδος ήταν πραγματικά τα 3.300 χρόνια», είχε πει ο Κάρτερ.
Και είχε απόλυτο δίκιο.
Φωτογραφία αρχείο Depositphotos
σχετικά νέα
Διαβάστε όλα τα τελευταία νέα | Ενημερωθείτε
